འོན་ཀྱང་། དུས་རབས་ཀྱི་འཕེལ་འགྲོས་དང་བསྟུན་ནས། མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་ཞེས་པའི་བརྡ་ཆད་ལའང་འགྱུར་ལྡོག་རབས་དང་རིམ་པ་ཞིག་བྱུང་ཡོད་པ་ཁག་ཐག་ཏུ་སོང་བས། ད་ནི་བར་སྐབས་ཤིག་ལ་ལྷ་སའི་སྡེ་བ་གཞུང་གིས་སྟོད་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་ལ་ཅིའི་ཕྱིར་སྟོད་མངའ་རིས་བསྐོར་གསུམ་ཞེས་བརྗོད་པ་དེ་ལའང་གཟིགས་འཚལ། དཔེར་ན་གུ་གེ་ཚེ་རིང་རྒྱལ་པོའི་མངའ་རིས་ཆོས་འབྱུང་ལྟར་ན། སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོའི་（1653――1705）སྐུ་རིང་ལ། ལ་དྭགས་རྒྱལ་རབས་ཉེར་གཉིས་པ་སེང་གེ་རྣམ་རྒྱལ་གྱི་བུ་གསུམ་གྱིས་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་སྟེ་གུ་གེ་དང་། རུ་ཐོག སྤི་ཏི། ཟངས་དཀར། བུ་རིག ཧེམ་བབ། སྐར་རྡོ། ཤི་གར། བྷ་ལྡི་ཡུལ་ཐམས་ཅད་དབང་དུ་བསྡུས། དེ་བཞིན་ས་ཆ་དེ་ཚོ་ནས་བཅའ་དངོས་རིན་ཐང་བྲལ་བ་དང་ར་ལུག་སེམས་ཅན་སོགས་མང་དག་འཕྲོག་བཅོམ་བྱས་པའང་རྒྱལ་ས་སླེལ་ལ་དབོར། ས་གནས་ཁག་ཏུ་མི་ཚབ་བཞག་ནས་རྒྱུ་དངོས་མུ་མཐུད་བཅོམ་པ་མ་ཟད། གུ་གེ་དང་རུ་ཐོག་ནས་ཀྱང་དངུལ་དང་ལུག་སོགས་ཁྲལ་སྤྲད་དགོས་པའང་བྱུང་ནས་མི་ལོ་ལྔ་བཅུའི་རིང་ལ་མངའ་རིས་ཡོངས་སུ་དབང་བསྒྱུར་བྱས། ལྷག་དོན་དུ། དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་ལོ་རབས་བརྒྱད་ཅུའི་ནང་། ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ་སེང་གེ་རྣམ་རྒྱལ་དང་དེའི་བུ་བདེ་ལྡན་རྣམ་རྒྱལ་སྨྱོ་ཧམ་ཇེ་ཆེར་ཕྱིན་ཏེ། ཆོས་ལུགས་གྲུབ་མཐའི་ངོས་ནས་འབྲུག་པ་བཀའ་བརྒྱུད་པའི་ཕྱོགས་སུ་ལངས་ཁུལ་བགྱིས་ཤིང་། དོན་དངོས་ཐོག་མངའ་ཁོངས་རྒྱ་སྐྱེད་གང་ཆེ་དང་རྒྱུ་དངོས་མང་ཙམ་བཅོམ་པའི་སླད་དུ། བོད་དབུས་གཙང་ཁུལ་གྱི་ཤེལ་དཀར་དང་ས་དགའ་ཕྱོགས་སུ་བཙན་འཛུལ་གྱི་འདྲེ་ལག་རྐྱང་འགོ་བཙུགས་སོ། །དེ་བས་རྒྱལ་དབང་ལྔ་བ་དང་། སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ། སོག་པོ་དཱ་ལེ་ཧན་མཉམ་འཛོམས་ཀྱིས་བཀའ་བསྡུར་གནང་སྟེ་ལ་དྭགས་ལ་རྒོལ་བརྡུངས་དྲག་པོ་དང་། མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་མངའ་འོག་ཏུ་བསྡུ་རྒྱུའི་གྲོས་ཐག་བཅད་དེ། ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ་དེ་བཙན་པོའི་གདུང་རྒྱུད་ཡིན་པའི་ཆ་ནས་བོད་དམག་སྔོན་དུ་མི་ཆས་པར། གུ་ཤྲཱིར་བསྟན་འཛིན་ཆོས་རྒྱལ་གྱི་བུ་དྲུག་པའི་བུ་དཱ་ལེ་པ་ཐེ་ཡི་བུ་༼ཡང་ཚ༽ “ཐུ་བོ”ཞེས་པ་དེ་གཙང་བཀྲ་ཤིས་ལྷུན་པོའི་ཆོས་གྲྭར་བཞུགས་བཞིན་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་མཚན་ལ་དགའ་ལྡན་ཚེ་དབང་ཞེས་པ་དེ་སྐྱ་སར་ཕབ་ཏུ་བཅུག་ནས་དམག་དཔོན་དུ་བསྐོས། གནམ་མཚོའི་འགྲམ་བརྒྱུད་ནས་སོག་པོའི་རྟ་དམག་ཉིས་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་ཙམ་ཁྲིད་དེ་རབ་བྱུང་བཅུ་གཅིག་པའི་ལྕགས་བྱ་（སྤྱི་ལོ་1681）ལོར་མངའ་རིས་ཕྱོགས་སུ་དཔུང་འཇུག་བྱས། དམག་རྣམས་ས་དགའ་ནས་ཐོན་ཏེ་མཚོ་མ་ཕམ་དང་གངས་རིན་པོ་ཆེ་ལ་གནས་མཇལ་བྱས་མ་ཐག ལ་དྭགས་དམག་དཔོན་གྱིས་ར་ཚེ་ཟད་སྤྱང་ཀིའི་ཚང་སྒོར་སླེབས་ཞེས་སོག་དམག་ལ་ཕོ་ཉ་མངགས་ཏེ། ཐག་རིང་སོག་པོའི་དཔུང་དམག་སྟོད་ཡུལ་དུ་བཅར་བ་ནི་ཤི་ཆད་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་ལྟ་ཅི། སོག་རྟ་དང་དྲག་ཆས་བསྐྱལ་བ་ནི་ལེགས། གལ་ཏེ་སྟེས་དབང་གིས་ཁྱེད་རང་ཚོ་རྒྱལ་ན་ལ་དྭགས་ཕོ་བྲང་གི་རྡོའི་སེང་གེར་རྟ་འདོགས་དབང་མཆིས་པ་དང་། ངེད་རྣམས་རྒྱལ་ན་བཞོན་རྟ་ལྷ་སའི་རྡོ་རིང་ལ་འདོགས་ཞེས་ཁ་ཕོ་འཐེན། དེ་ནས་གངས་སའི་ཐང་སྡེར་དུ་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོའི་དཔུང་དམག་དང་གཡུལ་བསྲེས་པ་ན། སོག་གྲི་གར་སོག་ཅེས་པའི་གྲི་རིང་དང་། སོག་པོའི་རྟ་ཐོག་ནས་མདའ་མོ་འཕེན་པའི་རྩལ་ལ་འགྲན་ཟླ་བྲལ་བས་ལ་དྭགས་དམག་རྣམས་ཕམ་ནས་ལྷོ་ནུབ་ཕྱོགས་གསུམ་དུ་བྲོས། སྤུ་རང་ལ་བྱོན་པར། རི་རོང་རྩུབ་ཅིང་འཕྲང་འགག་དོག་པས་སོག་པོའི་རྟ་དམག་གི་ནུས་པ་ཐོན་དཀའ་ཞིང་རྟའི་རྨིག་པར་གྲུམ་ཆག་ཤོར་བ་མང་བས་ལྷ་ས་ནས་ཡང་བསྐྱར་དཔུང་དམག་གཏོང་རེ་བྱས་པར། སྡེ་པ་གཞུང་གིས་དམག་དཔོན་པད་མ་རྒྱལ་པོ་（ཕོ་ལྷ་བ་བསོད་ནམས་སྟོབས་རྒྱས་ཀྱི་ཡབ）དང་ཀོང་པོ་ཨ་བོ་བཀྲ་ཤིས་བཅས་ཀྱིས་གཙོས་པའི་བོད་པའི་དཔུང་དམག་ལྔ་བརྒྱ་ལྷག་ཙམ་མྱུར་མགྱོགས་ཀྱིས་ཐོན་པར་བྱས། དེ་ནས་བོད་སོག་དམག་དེ་རྩ་རང་ཕྱོགས་སུ་བསྐྱོད་དེ་སེང་གེ་ཁ་འབབ་རྒྱུད་ནས་ལ་དྭགས་དཔུང་དམག་དང་འཐབ་འཛིང་དྲག་པོ་བྱས་མཐར་ལ་དྭགས་དཔུང་དམག་ལས་ཤི་རྨས་ཐེབས་འཕྲོ་རྣམས་བདེ་མཆོག་བརྒྱུད་ནས་བྲོས། བོད་སོག་དམག་གིས་རྒྱལ་ཁའི་ངང་ལ་དྭགས་རྒྱལ་ས་སླེལ་ལ་ཐོན། ཕན་ཚུན་གཡུལ་བཤམས་པ་ན་ལ་དྭགས་ཕྱོགས་ལ་ཡང་ཕམ་ཉེས་ཆེན་པོ་བྱུང་། སོག་པོ་དགའ་ལྡན་ཚེ་དབང་དང་དཔོན་དམག་གཞན་དག་ཚང་མས་རྟ་ཐམས་ཅད་ཕོ་བྲང་སྒོ་འགྲམ་གྱི་རྡོའི་སེང་གེར་བཏགས། ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོས་ཆོས་ལུགས་ཕྱི་པ་ཡིན་པའི་པ་ཇབ་རྒྱལ་ཕྲན་ལ་རྒྱབ་བརྟེན་བཅོལ་ཡང་། པ་ཇབ་དམག་གིས་ལམ་བར་དུ་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་གྲྭ་ཤག་ནས་དགེ་འདུན་མང་པོ་བཀྲོངས་པ་དང་། ཁག་གཅིག་གསོན་པོར་བཟུང་ནས་པ་ཇབ་ཡུལ་ལ་བཙན་གྱིས་ཁྲིད་ནས་ཆོས་ཕྱི་པར་དད་པ་བྱེད་དུ་བཅུག་སྟེ་སླེལ་ལ་ཐོན་མོད། བོད་སོག་དམག་གིས་ཧྲིལ་གྱིས་བཅོམས་པས་ལ་དྭགས་སེར་སྐྱ་རྣམས་ཀྱང་བོད་སོག་དཔུང་དམག་ལ་མོས་པ་བྱུང། ད་ནི་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོས་རང་དབང་མེད་པར་མགོ་བཏགས་ཞུས་ཤིང་ཕྱག་ཕུལ་བས། དགའ་ལྡན་ཚེ་དབང་ནས་ཁོ་ཚོའི་སྲོག་ལ་ཉེས་པ་མེད་པར་བྱས་ཏེ་ཕྱིན་ཆད་རྒོལ་ལན་བསློག་རྒྱུ་མེད་པའི་འགན་ལེན་དང་བཅས་སྔར་གཞིར་རང་སོར་གནས་སུ་བཅུག་གོ །མདོར་ན་བོད་སོག་དམག་གིས་ལོ་གཉིས་རིང་དཀའ་བ་སྤྱད་མཐར། ལ་དྭགས་ཀྱི་དཔུང་དམག་སྔར་གུ་གེ་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་ནས་མཐའ་གཅིག་ཏུ་ཕྱིར་སྤྱུགས་རྗེས། སྔར་གུ་གེ་རྒྱལ་པོའི་མངའ་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཡ་རྩེ་སོགས་ཕུད། དེ་མིན་གུ་གེའི་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི་དབང་བསྒྱུར་བྱ་ཡུལ་ཚང་མ་ཚུར་བླངས་ནས་བོད་སྡེ་པ་གཞུང་གི་དབང་འོག་ཏུ་བཅུག དགའ་ལྡན་ཚེ་དབང་ལྷ་ལྡན་དུ་ཕྱིར་ལོག་བྱེད་སྐབས། སྡེ་པ་གཞུང་གིས་ཁོང་ལ་གཟེངས་བསྟོད་བྱ་དགའི་ཚུལ་དུ་བར་སྐོར་བྱང་ཆུབ་བྱོན་ལམ་གྱི་ཤར་དུ། ཁོང་གཡུལ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་དྲན་རྟེན་དུ་དགའ་ལྡན་དར་ཆེན་བཙུགས་པ་དང་། བར་སྐོར་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་དགའ་ལྡན་ཁང་གསར་ཞེས་པ་གསོལ་རས་གནང་། ད་དུང་སྡེ་སྲིད་དང་དགའ་ལྡན་ཚེ་དབང་གཉིས་ཀྱི་ཞལ་གསུང་དུ་སྤུ་རང་དང་། རྩ་རང་། རུ་རོག་གསུམ་གྱི་འཐབ་རར་གཡུལ་འགྱེད་བྱས་ཚུལ་གླེང་བ་སྡེ་པ་གཞུང་གི་གཞུང་ཡིག་ནང་སྤུ་ཧྲེང་དང་རྩྭ་ཧྲེང་། རུ་ཐོག་བཅས་བརྗོད་འགོ་དངོས་སུ་ཚུགས་མོད། མངའ་རིས་ཡུལ་སྐད་ལ་དེང་དུས་ཀྱང་ད་དུང་སྤུ་རང་དང་རྩ་རང་། རུ་རོག་བཅས་བརྗོད་ཀྱིན་ཡོད་སྐད། “དུས་དེ་ནས་བཟུང་། སྟོད་མངའ་རིས་བསྐོར་གསུམ་ཞེས་པ་ནི་རུ་ཐོག་མཚོ་ཡིས་བསྐོར་བ་དང་། གུ་གེ་གཡའ་ཡིས་བསྐོར་བ། སྤུ་ཧྲེང་གངས་ཀྱིས་བསྐོར་བ་བཅས་སྤུ་ཧྲེང་དང་རྩྭ་ཧྲེང་། རུ་ཐོག་གསུམ་ལས་ཚུད་མེད་པས་སྐབས་དེའི་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་གྱི་ཁྱབ་ཁོངས་ནི། སྐྱིད་ལྡེ་ཉི་མ་མགོན་གྱི་བུ་གསུམ་གྱིས་དབང་བསྒྱུར་བྱེད་སྐབས་ཀྱི་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་དང་བསྡུར་ཚེ་གཞི་རྒྱ་ཧ་ཅང་ཆུང་དུ་ཕྱིན་ཡོད། གང་ལགས་ཤེ་ན། ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བའི་ལ་དྭགས་དང་ཟངས་དཀར། དཀར་དཀྱིལ། ཏོག ནག་ཁོ། བལ་ཏི། རྐང་ཕྲན། ཁུ་ནུ། གར་ཞ། ཉུང་ཏི། སྤི་ཏི། སྐྱོ་ནམ། ཤ་ཁོག གུ་རུམ། རྟ་མང་། དོལ་པོ། ཡ་རྩེ་བཅས་པ་ཚུད་མེད་པས་སོ། དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་དུས་མཇུག་ཙམ་ནས་བྱུང་བའི་‘མངའ་རིས་བསྐོར་གསུམ’ཞེས་པ་དེ་ནི་རི་དང་མཚོ་དང་གངས་སོགས་ཀྱིས་མཐའ་བསྐོར་བའི་ཡུལ་ཁག་གསུམ་ཞེས་པ་ལས་དབང་བསྒྱུར་བྱ་ཡུལ་མངའ་ཁོངས་སྐོར་གསུམ་ཞེས་པ་མིན། དེས་ན་དེ་དང་དུས་རབས་བཅུ་གཅིག་པའི་ནང་བྱུང་བའི་‘མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ’གྱི་ཐ་སྙད་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་ཡང་‘བསྐོར’ཞེས་པར་སྔོན་འཇུག་བ་ཡོད་མེད་ཀྱི་དབྱེ་ཁྱད་ཡོད་ལ་དེ་གཉིས་ཀྱི་དོན་དངོས་ཀྱི་གོ་དོན་དང་། གཞི་རྒྱ་ཁྱབ་ཆེ་ཆུང་དངོས་ལའང་དབྱེ་ཁྱད་ཤིན་ཏུ་ཆེན་པོ་ཡོད། མདོར་ན་དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་དུས་མཇུག་ནས་བཟུང། བོད་ཀྱི་གཞུང་ཡིག་དང་བཀའ་རྒྱ་སོགས་ཀྱི་ནང་བརྗོད་པའི་མངའ་རིས་བསྐོར་གསུམ་གྱི་ཁྱབ་ཁོངས་སུ་སྤུ་ཧྲེང་རྫོང་དང་། མདའ་བ་རྫོང་། རྩ་ཧྲེང་རྫོང་། རུ་ཐོག་རྫོང་བཅས་རྫོང་ཁག་བཞི་དང་ཟ་རང་རུ་དཔོན། ཆུ་མོ་རྟི་དཔོན། གནམ་རུ་དཔོན། གཙོད་ཚོ་དཔོན། འབྲོང་པ་དཔོན། རུ་ཐོག་དོ་གལ་ཆེ་དཔོན་བཅས་དཔོན་ཁག་དྲུག་ཚུད་པའི་སྒར་རྫོང་དྲུག་སྦྲེལ་ལམ་རྫོང་བཞི་དཔོན་དྲུག་ཅེས་པ་དེ་ཡིན་ཞིང་། དེའི་ཆབ་སྲིད་དང་འགྲིམ་འགྲུལ། དཔལ་འབྱོར། དམག་དོན་སོགས་ཀྱི་ལྟེ་གནས་ནི་སྒར་དབྱར་ས་དང་དགུན་ས་ཞེས་པ་དེའོ། །དེ་ཡང་སྟོད་མངའ་རིས་ནི་བོད་ཀྱི་མཐའ་མཚམས་ས་ཁུལ་ཡིན་པས་གལ་འགངས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བའི་གནས་ཤིག་ཡིན་སྟབས་སྒར་དཔོན་ལ་ཕྱིའི་རིམ་བཞིའི་གོ་གནས་ཡོད་པ་ནི་ཕར་འགྲོ་དུས་སྙེ་ཐང་ལྷ་ཆེན་མོ་ཡོལ་བ་དང་རིམ་བཞིའི་དབང་ཆ་སྤྱོད་པའི་ཐོབ་ཐང་ཡོད་པ་བཅས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་པ་ལས་རིམ་བཞིའི་དབང་ཆ་ནི་སྔར་མི་དྲག་གི་གོ་གནས་ཤིག་ཡིན་པ་དང་རྒྱ་ནག་གི་（四品）ཞེས་པ་དང་འདྲ། དེ་མིན་གོང་གི་ལོ་རྒྱུས་དང་ས་བབས་ཀྱི་དཔྱད་པ་དག་ནི་མངའ་རིས་པ་ཞིག་གིས་མངའ་རིས་རང་གི་ལོ་རྒྱུས་ལ་གཞན་དྲིང་མི་འཇོག་པའི་དཔེ་ཀློག་དང་ཞིབ་ཆ་མངའ་བའི་གསུང་ཤ་སྟག་ཡིན་ནོ་སྙམ། ད་དུང་སྡེ་བ་གཞུང་གིས་ཅིའི་ཕྱིར་རུ་ཐོག་མཚོ་ཡིས་བསྐོར་བ་དང་། གུ་གེ་གཡའ་ཡིས་བསྐོར་བ། སྤུ་ཧྲེང་གངས་ཀྱིས་བསྐོར་བ་ལ་མངའ་རིས་བསྐོར་གསུམ་ཞེས་ཐ་སྙད་གསར་བ་བཟོ་དགོས་ཞེ་ན། དེ་ནི་ལྷ་ཐོ་ཐོ་རི་གཉན་བཙན་ཡར་སྔོན་གྱི་མི་ལོ་660 རིང་ཆབ་སྲིད་སྒྲུང་ལྡེའུ་བོན་གསུམ་གྱིས་བསྐྱངས་ཞེས་པ་ལས་ཆབ་སྲིད་སྒྲུང་གིས་བསྐྱངས་པའི་རྣམ་པ་དང་འདྲ་སེ་འདུག་སྙམ་པ་ནི། མང་མང་གིས་འདི་སྙམ་དུ་སེམས་ཏེ། སྡེ་བ་གཞུང་ནི་བྱས་རྗེས་ཆེའོ། །གནའ་བོའི་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་ཞེས་པའི་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རྒྱུད་དེ་དག་ཀྱང་དེང་སང་སླར་ཡང་སྡེ་བ་གཞུང་གི་མངའ་འོག་ཏུ་བསྡུས་སོ་ཞེས་མི་སྙམ་པའི་ངེས་པ་མེད་དོ། །དཔེར་ན་རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེན་མོ་（1617――1682）ཡིས། “ཉི་མ་མགོན་གྱིས་མངའ་རིས་སུ་བྱོན་ཏེ་ཆབ་སྲིད་བཟུང་། སྲས་གསུམ་བྱུང་བའི་ཆེ་བ་དཔལ་ལྡེ་རིག་པ་མགོན་གྱིས་མང་ཡུལ་བཟུང་། བར་པ་བཀྲ་ཤིས་ལྡེ་མགོན་གྱིས་སྤུ་རངས་བཟུང་། ཆུང་བ་ལྡེ་གཙུག་མགོན་གྱིས་ཞང་ཞུང་བཟུང་།” ཞེས་ལ་དྭགས་རྒྱལ་རབས་དང་རྦད་དེ་ཁ་མི་མཚུངས་པ་འདི་གོང་དུ་བཤད་པའི་སྤུ་རང་དང་ཞང་ཞུང་མར་ཡུལ་གསུམ་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་ཡིན་ཁུལ་དུ་བྲིས་འདུག་པའི་《ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང་》དང་།《རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང་》《ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན》སོགས་ཀྱི་བྲིས་རྒྱུན་ཡིན་ལ། མི་གཅིག་ས་ནི་སྐབས་འདིར་མར་ཡུལ་དེའང་མང་ཡུལ་དུ་བཅོས་འདུག དེས་ན་བཤད་རྒྱུན་འདི་སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ་དང་དགའ་ལྡན་ཚེ་དབང་གཉིས་ཀྱིས་སྟོད་མངའ་རིས་བསྐོར་གསུམ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་གསར་བཟོ་དང་ཕལ་ཆེ་འདྲ་ལ། མི་འདྲ་ས་ནི་རུ་ཐོག་མཚོ་ཡིས་བསྐོར་ཞེས་པ་དེའི་ཚབ་ཏུ་མང་ཡུལ་བཞག་འདུག དོན་གྱིས་མང་ཡུལ་འདི་མར་ཡུལ་ཡིན་དགོས་མོད། འདི་ནི་ཡི་གེ་ལ་བྲིས་ནོར་ཤོར་བ་ལྟ་བུའི་ཚིག་སྐྱོན་ཞིག་ག་ལ་ཡིན་ཏེ། སྟོད་ལ་དྭགས་དང་ཟངས་དཀར་གྱི་རྒྱལ་ཁམས་ཆེན་མོ་དེ་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་ནང་མི་ཐེ་བ་ལྟ་བུ་ཞིག་བཟོས་པའི་དོན་གྱི་གླན་ག་ཞིག་མ་ཡིན་ནམ་སྙམ། ཡང་དཔེར་ན་མདོ་མཁར་ཞབས་དྲུང་ཚེ་རིང་དབང་རྒྱལ་（1697――1763）གྱིས། “གཞན་ཡང་བསིལ་ལྗོངས་ཀྱི་བཙད་པོ་གནམ་གྱི་ཁྲི་བདུན། བར་གྱི་སྟེང་གཉིས། སའི་ལེགས་དྲུག ལྡེ་བརྒྱད། བཙན་ལྔ་སོགས་རིགས་གསུམ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཟམ་མི་ཆད་པར་བྱོན་པ་བོད་རྗེའི་གདུང་རབས་དྲི་མ་མེད་པ་དེ་ཡང་ལ་ཐཊ་ཀྱི་རྗེ་བློན་དང་འཁོན་པར་གྱུར་པའི་དབང་གིས་ཡབ་མེས་རྣམས་མ་རུང་བར་བྱས་ཟིན་ཀྱང་། རིགས་ཀྱི་བུ་ཐུ་བོ་བློ་བཟང་པདྨ་བོད་ལྗོངས་ཕན་བདེའི་རྩ་ལག་ཏུ་ཉེ་བར་གསལ་བའི་སླད་དུ་དབུགས་དབྱུང་གཟེངས་བསྟོད་ཀྱི་སྒོ་ནས་མི་ཁྱིམ་སྟོང་ལྷག་ལ་རང་གིར་སྤྱོད་པའི་རྗེ་བོར་མངའ་གསོལ་ཏེ་ཡུལ་བསྐོར་གསུམ་གྱི་ཕྱོགས་དེར་རྒོལ་བའི་སྡེ་ཆེན་པོ་ནི་ཚར་བཅད། ལོག་པའི་གཡང་སར་འཕྱན་པ་ལས་ལྡོག་ནས་ལེཊ་པའི་ལམ་བཟང་པོར་ནི་བཀོད། དྲི་མ་མེད་པའི་བསྟན་པ་ལ་བྱ་བ་ནི་བྱས། བརྣག་པར་དཀའ་བའི་མྱ་ངན་གྱི་ཚོར་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་སྐྱེ་རྒུ་རྣམས་ཕན་བདེའི་དགའ་སྟོན་ལ་ནི་སྦྱར། དེ་ལྟར་འཕྲལ་དང་ཡུན་གྱི་དགེ་མཚན་མ་ལུས་པ་མངོན་པར་གསལ་བར་བྱས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་པ་ལས་ལ་ཐཊ་ཞེས་པ་ནི་ལ་དྭགས་རང་ཡིན་ལ། རིགས་ཀྱི་བུ་ཐུ་བོ་ཞེས་པ་དགའ་ལྡན་ཚེ་དབང་ཡིན་སྙམ། ད་དུང་བསྐོར་གསུམ་གྱི་ཡུལ་ཞེས་བརྗོད་པ་ནི་བསམ་བཞིན་དུ་གནའ་བོའི་བརྡ་ཆད་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་ཞེས་པ་ཡིན་ཁུལ་གྱིས་བསྒྲགས་པ་དེ་རེད། ད་དུང་དཔེར་ན། “བསྐོར་གསུམ་གྱི་ཡུལ་འཁོར་མངའ་རིས་དང་བཅས་པ་རང་ཉིད་ཀྱི་དཔུང་ཤེད་ཀྱིས་བཟུང་བ་ཡང་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་ལྷ་འབངས་སུ་ཕུལ།” ཞེས་པ་ལས་ལ་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་ཁམས་མི་ཟེར་བར། བསྐོར་གསུམ་གྱི་ཡུལ་འཁོར་མངའ་རིས་དང་བཅས་པ་ཟེར་དགོས་དོན་ནི་སླར་ཡང་གནའ་བོའི་བརྡ་ཆད་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་ཞེས་པ་ཡིན་ཁུལ་གྱིས་བསྒྲགས་ཡོད། ལྷག་པར་དུ་དུས་ཕྱིས་ཀྱི་རྡོ་རིང་བསྟན་འཛིན་དཔལ་འབྱོར་（1760――1864）ལྟར་ན།“བོད་ཀྱི་ཡིག་ཚང་ཆོས་འབྱུང་སོགས་སྔོན་བྱོན་མཁས་པའི་བཞེད་སྲོལ་ཁུངས་དག་དུ་མའི་ནང་དུའང་། རུ་ཐོག་གངས་ཀྱིས་སྐོར། སྤུ་ཧྲེང་ནགས་ཀྱིས་སྐོར། གུ་གེ་གཡའ་ཡིས་སྐོར་བས་སྟོད་ཀྱི་སྐོར་གསུམ།” ཞེས་བརྗོད་པ་ལས། ཐ་ན་སྟོད་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་གྱི་སྐོར་ཡིག་ལ་སྔོན་འཇུག་བ་ཙམ་ཡང་མི་འཇོག་པར། ཐད་ཀར་དུ་སྔོན་བྱོན་མཁས་པའི་བཞེད་སྲོལ་ཁུངས་དག་ཡིན་ཞེས་ལབ་པ་ནི། མི་རིགས་ཤིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བརྡ་ཆད་དེ་སྐབས་ཐོག་གི་དགོས་མཁོ་ལྟར་གསར་དུ་བཅའ་འདོད་དང་། ས་བོན་སྔ་མ་ཞིག་མི་ཐོག་འདིའི་སྟེང་དུ་འབྲས་བུ་སྨིན་ཏེ། གནའ་བོའི་ཆབ་སྲིད་དང་འབྲེལ་བའི་བརྡ་ཆད་ཅིག་གི་གོ་དོན་ལ་ཆག་གྲུམ་ཤོར་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞུའོ། ། 

    གོང་གི་ལ་དྭགས་ཀྱིས་གུ་གེར་དམག་བརྒྱབ་པ་ལ་སྡེ་བ་གཞུང་གི་བཤད་ཚུལ་དེ་དང་།《ལ་དྭགས་རྒྱལ་རབས》ཀྱི་བཤད་ཚུལ། ད་དུང་དུས་ཕྱིས་ཀྱི་ཚན་རིག་པས་རྟོག་ཞིབ་བྱས་འབྲས་སོགས་ཕན་ཚུན་ཅུང་ཟད་མི་འདྲ་མོད། ལ་ལ་ཞིག་ཕན་ཚུན་ཁ་གསབ་ཏུའང་འགྲོ་སྙམ། ཅིའི་ཕྱིར་ཅེ་ན། 《ལ་དྭགས་རྒྱལ་རབས》སུ། རྒྱལ་པོ་སེང་གེ་རྣམ་རྒྱལ་“སྐུ་ན་གཞོན་ནུ་ལ། གུ་གེ་ཕྱི་འབྲོག་ལ་དམག་མཛད་ནས། ཏི་སིའི་བྱང་རྒྱབ་ཚུན་ཆོད་ལ་བརྒྱབ། རྟ་གཡག ར། ལུག་ལ་སོགས་པ་ས་གཞི་བཀང་ནས་ཁྱོངས། དེའི་རྟིང་གུ་གེ་ནང་ལ་དམག་མཛད་ནས། ཤ་ཝང་དང་། ཞ་ཡེ（ཞ་ཡས）གཉིས་（དེ་）མར་ཇག་ལ་བཏང་ནས། ལ་དྭགས་ཐམས་ཅད་གཡག་ལུག་གིས་ཁེངས། རུ་ཤོད་བདག་མོ་སྐལ་བཟང་སྒྲོལ་མ་རྒྱལ་མོ་ཁབ་ཏུ་བཞེས།” ཞེས་པ་ནི་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ་སེང་གེ་རྣམ་རྒྱལ་གྱིས་གུ་གེ་ཕྱི་ནང་གཉིས་ཀ་ཕམ་པར་བརྒྱབ་པ་དང་།  “གུ་གེ་ལ་དམག་བརྒྱབ་ནས། ཇོ་བོ་བདག་པོ་ཕབ་ནས། གུ་གེ་རྩ་བྲང་（ཧྲངས་）དང་ལོས་ལོང་ཕྱག་ཏུ་བཞེས། རུ་ཐོག་གི་ཨང་པ་ཡང་ཕབ་ནས། རུ་ཐོག་ཡང་ཕྱག་ཏུ་བཞེས། དབུས་གཙང་ལ་དམག་མཛད་ནས། ཤི་རི་དང་ཀྱར་ཀྱར་སྨར་ཆག་ལ་བཏང་ནས། དབུས་གཙང་གི་རྒྱལ་པོ་སྡེ་པ་གཙང་པས་གསེར་དངུལ་ཇ་སོགས་པ་དྲེའུའི་སྒལ་མང་པོ་ཕུལ་བ་ལ། ཐུགས་མགུ་ནས་ལ་དྭགས་ཀྱི་དམག་དང་བཅས་ཕྱིར་ཕེབས་ཀྱི། ལྷོ་མོ་སྡང་（ལྷོ་མོན་ཐང་）[གློ་སྨན་ཐང་]མངའ་འོག་ཏུ་བཅུག བུ་རང་（པུ་ཧྲངས་）གུ་གེ་ཟངས་དཀར་སྤྱི་ཏི་བུ་རིག་ཡན་ཆོད། ཤར་གྱི་མར་ཡུམ་ལ་མན་ཆོད། རུ་ཐོག་དང་གསེར་ཁ་ཕན་ཆོད་མངའ་འོག་ཏུ་བསྡུས་ནས། ལ་དྭགས་དར་ཞིང་རྒྱས་པ་ཡིན།” ཞེས་པ་ལས་གོང་གི་ལ་དྭགས་ཀྱིས་གུ་གེར་དམག་རྒྱག་དུས་སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོའི་རིང་མིན་པ་དང་། དེ་སྔོན་གྱི་གཙང་པ་རྒྱལ་པོའི་རིང་ཡིན་པ་ཤེས་ཐུབ། དེ་ནས་《ལ་དྭགས་རྒྱལ་རབས》སུ་མུ་མཐུད་དུ་རྒྱལ་པོ་སེང་གེ་རྣམ་རྒྱལ་“དེའི་སྲས་བདེ་ལེགས་རྣམ་རྒྱལ་རྒྱལ་སར་ཕེབས། དེ་སྐབས་སུ། ལྷོ་འབྲུག་པ་དང་བོད་འཁྲུགས་པར། ལྷོ་འབྲུག་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོའི་དབུ་ལྷ་（བླ་）ཡིན་པར། དེའི་རྒྱབ་ཙ（རྩ་）བྱ་བར་བོད་ལ་ཡི་གེ་བཏང་པས། བོད་པས་རྟོག་དཔྱོད་བྱས་པར། རྒྱལ་པོ་དེའི་དཔུང་སྔོན་དུ་འདིར་འབྱུང་ན། མིང་དང་མཐུན་པར། སྡེ་བརླགས་འགྲོ་བས། དེས་ཀྱང་སྔོན་དུ་དམག་སྟེགས་（བཏེགས་）དགོས་ཀྱི་གྲོས་འཆམས། སོག་པོ་དགའ་ལྡན་གྱི་གྲ་[གྲྭ]པ། མིང་ལ་ཚེ་དབང་ཟེར་བ་དེ། རྩིས་སུ་བབ[བབས]། གྲ་[གྲྭ]ལོག་བྱས་ནས། སོག་པོའི་རིགས་དང་། དམག་རྡོས་[གདོས]ཆེ་བ་བཅས་ཡོང་པའི། ཐོག་མར་ཞྭ་དམར་ལྡིང་དུ་འཐབ་པའི། རིམ་པ་བཞིན་སོག་དམག་པ་སྒོ་ཐུག་བསླེབས། དེ་སྐབས། རྒྱལ་པོ་གཏིང་སྒང་མཁར་དུ་བཞུགས། ལ་དྭགས་དམག་དཔོན་འདེད་དམག་ཁ་ཤས་བ་མགོའི་（སྒོའི་）མཁར་བཟུང་། ལོ་ངོ་གསུམ་འཐབ་ཀྱང་། སོག་དམག་མ་ལོག་པར། ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ་ཡིས་ཁ་ཆུལ་ན་ཝཱབ་ལ་ཕོ་ཉ་བཏང་པར། དེ་ནས་དཔུང་དམག་གཡོར་[གཡེར]ཆེ་བ་ཐོན་ནས། བ་མགོའི་（སྒོའི་）བྱ་རྒྱལ་ཐང་དུ་འཐབ་པས། བོད་དམག་རྣམས་ཤོར། ཁྲབ་དང་མདའ་གཞུ་མང་པོ་ལུས། དཔེ་ཐུབ་ཐུག་རིམ་གྱིས་བཅག་པས། སོག་དམག་རྣམས་ཤོར་ནས། བཀྲ་ཤིས་སྒང་དུ་སླེབས། དེར་མཁར་བཅས། མཐའ་ལྕགས་རི་བཅས། ཆུ་ཡིས་མཐའ་ནས་བསྐོར། ནང་དུ་དམག་གིས་མི་ཚུགས་པར་བྱས་དེར་བསྡད། དེ་ནས་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ་དཔུང་དང་བཅས་པའི། ད་དུང་དམག་འབྱུང་བའི་དོགས་པའི། སྡེ་པ་གཞུང་ནས་འབྲུག་པ་མི་ཕམ་དབང་པོ་ལ། བཟང་སྒྲིག་པར་ཕེབས་དགོས་པའི་བཀའ་བཞིན། འབྲུག་པ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་གཏིང་སྒང་ཐུག་ཕེབས། དེ་མཉམ། གཞན་ཡང་བོད་པའི་ཕོ་ཉ་སོགས་བྱུང་ནས། ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ་ཡབ་མེས་རྣམས་ཀྱི་དབུ་བླ་རྩ་བའི་བླ་མ་སྐྱོད་ཤེས། ཁོང་གཉིས་ཀ་ཅི་གསུངས་གྱེན་ཟློག་མ་མཛད་པ། ཐོག་མར་ཉི་མ་མགོན་གྱི་སྲས་སོ་སོ་ལ་ཡུལ་ཁང་གནང་བ་ལྟར། ཆ་བཞག བོད་ནང་པ་དང་། ཁ་ཆུལ་ཕྱི་པ་སོགས་ནི། ཕྱི་ནང་གི་ཆོས་ལུགས་སོ་སོར། དགྲ་ཡིན་པས། ས་མཚམས་སུ་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ་མ་བདེ་ན། བོད་མི་བདེ་བ། བོད་པའི་ཡིད་ལ་དགོངས་ནས་ད་བར་ཅི་ལྟར་སོང་ཀྱང་[ཡང་]། ཐལ་ཚར། རྗེས་སུ་ཕྱི་ནང་གི་ས་མཚམས་སྲུང་བར། རྒྱལ་པོ་རང་གིས་གན་（འགན་）ལེན་མཛད་དེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལ་དགོངས་ནས། མཐའ་དམག་མི་འཐེན་པའི་ཐབས་སུ་（བྱེད་དགོས）། ཁ་ཆུལ་དགོས་བྱེད། མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་གྱི་ལེ་ན་སོགས། ཡུལ་གཞན་ལ་འཚོང་མི་ཆོག་པ་དང་། ལེ་རིན་ཡང་ཆེ་རལ་ཉག་བརྒྱད་ཅུ་ལ་དངུལ་མར་ཟོག་གཉིས་རེ་གཏང་རྒྱུ་དང་། ལེ་རིན་ཆེ་རལ་ཉག་རབ་ལ་རིན་དངུལ་གཅིག་རེ་གཏང་རྒྱུ། ཏོང་（རོང་）བའི་ཉག་ལ་བྱང་པས་འཆང་མི་ཆོག བྱང་པའི་ལེ་ན་（ལ་）ས་རྡོ་ཆུ་སོགས་འདུག་ཟེར་ལོ་མེད་པ་དང་། རུ་ཐོག་རང་ལ་མཁར་འཚོང་པ་མ་གཏོགས། འགྲོ་མི་ཆོག་པ་བྱས། ལེ་ན་རྣམས། ཁ་ཆེ་（ཚོ་）འཚོང་པ་མི་བཞི་དཔེ་ཐུབ་ཏུ་བསྡད་ནས། ཀ་（ཤི་）མིར་ཁ་ཆེ་དང་མཉམ་འཚོང་བྱས། ཁ་ཆུལ་འགྲོ་རྒྱུ་བྱ་བ་མ་གཏོགས། ཁ་ཆུལ་བྱང་ཐང་ལ་འགྲོ་མི་ཆོག བྱང་ཐང་འགྲོ་བའི་ལ་དྭགས་ཁ་ཆེ་ཡིས། ཁ་ཆུལ་ལ་རང་ལེ་ན་འཁུར་ཏེ། འགྲོ་མི་ཆོག མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་བཞིན། མི་ཕམ་དབང་པོའི་བཀའ་ལས། ལྷ་སར་མཆོད་མེ་དང་སྨོན་ལམ་མཐུན་རྐྱེན་སྦྱར་ན། མིན་སེར་（སྨོན་ཚེར་）[མོན་སེར]གངས་མཚོ་ལ། ལ་དྭགས་པས་དཀར་མེ་ཚོགས་མཆོད་འབུལ་རྒྱུ་དང་།ས་ཕུད་དུ་རྒྱལ་པོ་རང་གིས་བདག་མཛད། དེ་མིན་པར། མཚམས་བདེ་མཆོག་ལྷ་རི་ཆུ་ནས་བྱས། བོད་ནས་གཞུང་འཚོང་ཁལ་མ་ཉིས་བརྒྱའི་ཇ་དང་བཅས་ཡོང་རྒྱུ་དང་། ཇ་བག་གྲུ་བཞི་འདི་ལ་དྭགས་ལ་མ་གཏོགས། གཞན་ལ་གཏོང་མི་ཆོག གཞུང་འཚོང་ལོ་ལྟར་མ་ཡོང་ཚེ། སྔོན་གྱི་ཆད་དོན་ལ་མི་གནས་པ་བྱས། ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ་བོད་དུ་ལོ་ཕྱག་སྐྱབས་འཇུག་ཕུལ་རྒྱུ། ལ་དྭགས་ནས་བོད་ལ་རྟེན་དང་བཅས་ལོ་གསུམ་བར་དུ་གཏོང་དགོས། བླ་ཁག་སོགས་ལ་རྒྱས་བསྡུས་ངེས་པ་མེད་ཀྱང་། བླ་བྲང་ཕྱག་མཛོད་ལ། གསེར་ཐུར་ཞོ་བཅུ། ཐུར་ཞོ་དོ་（ཏོ་ལ་༡༠）། དྲི་བཟང་（གུར་གུམ་）སྲང་བཅུ། ཧོར་ཟོག་འབུབ་（ཡུག་）དྲུག བབ་སྟ་འབུབ་གཅིག་ཕུལ་ནས། སྡོད་རིང་བར། ཕོགས་ཐོབ་དང་། ལམ་ཐོག་དོས་ཁལ་གཉིས་བརྒྱ། རྟ་ཞོན་ཉེར་ལྔ། རྟ་ཐབ་འོག་བཅུ། རྟ་འུལ་བཅོ་ལྔ། བཞོན་པ་བཅུ། རྟ་ཐབ་ཡོང་མི་གསུམ། དེར་རྟ་ལ་ཁ་རྩྭ་བཀག་མེད། འབྲོག་སྡེ་འགོ་ཕིབ་༡། བཞུགས་ཐབ་མཛོད་བཅས་ལ་གུར། རྟ་ཁལ་རྣམས་རྟ་ཟམ་རྟ་རྫམ་ཐོག་དང་། ཟོང་སྐྱེལ་ཕར་ཕྱིར་དང་། ལོ་ཕྱག་རེ་དང་། མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་རེ་མི་ཕམ་དབང་པོར་བསླེབ་རྒྱུ་བྱས། མི་ཕམ་དབང་པོའི་བཀའ་བཞིན་མ་ཞུས་ཀྱང་། སྡེ་པ་གཞུང་ནས་མི་ཕམ་དབང་པོ་ལ་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་ཚབ། བོད་ནས་རྫོང་ཁག་གསུམ་སྩལ་ཚེ། མངའ་རིས་ལ་སྙད་མེད་ཞུས་པས། སྡེ་པ་གཞུང་ནས་གཞིས་ཁ་གསུམ་མི་ཕམ་དབང་པོར་ཕུལ་བ་ཡིན་ནོ། །གཞན་རུ་ཐོག་གུ་གེ་སོགས། ལྷ་སར་མཆོད་མེ་དང་། སྨོན་ལམ་མཐུན་རྐྱེན་དུ་སྦྱར་ནས། དེ་ནས་ཁ་ཆུལ་ན་ཝཱབ་དམག་དཔུང་ཀྱང་ཕྱིར་ལོག་བཏང་། ན་ཝཱབ་དང་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ་གཉིས་མཛའ་བོའི་ཚུལ་བཟུང་ནས་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོས་ལོ་གསུམ་བར་ལ་ཁ་ཆུལ་ལ་བུ་སྡེ་གཏོང་རྒྱུ་མཉམ། རྟ་ཁྲ་བོ་བཅོ་བརྒྱད། གླ་རྩི་ལྟེ་བ་བཅོ་བརྒྱད། གཡག་གི་རྔ་མ་བཅོ་བརྒྱད་（ལོ་རེ་ལ་དྲུག་）ཕུལ་རྒྱུ་བྱས། ཁ་ཆུལ་ནས་ན་གུ་ཤ་ཧར་དེ་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ་ཇ་གིར་དུ་བྱུང་བའི་ཁྲལ་འབྲས་སྒྱིག་ལྔ་བརྒྱ། （ལོ་ལྟར་འབྲས་སྒྱིག་གསུམ་བརྒྱ）ལོ་ལྟར་དུ་ཡོང་རྒྱུ་ཡོད་སོགས་བྱས་ནས། དུས་འབྲས་འདི་དག ལ་དྭགས་རྒྱལ་སྲིད་སིང་པ་ལ་ཡལ་དུས་སུ། མིན་པ་མེད་པ་（མ་）སོང་། འཇམ་བདེ་འཇག་ཏུ་གྱུར་ནས། རྒྱལ་པོའི་མཛད་དགོངས་བླ་ན་མ་མཆིས་པའི་རྒྱལ་སྲིད་དར་ཞིང་རྒྱས་པ་ཡིན་ནོ། །བདེ་ལེགས་རྣམ་རྒྱལ་དེ་རྒྱལ་སྲིད་འཛིན་སྐབས། སོག་པོ་དགའ་ལྡན་ཚང་། བྱ་མིག་ཅན་གྱིས་དམག་དྲངས། རྒྱལ་པོ་བ་སྒོར་བཞུགས་ཤིང་། ཁ་ཆུལ་（གྱི་）དམག་དང་བཅས། སོག་པོ་（རྣམས་ལ་）བརྒྱབ་པས། སོག་བྲོས་ཐབས་སུ་སོང་། སླར་ཡང་རྒྱལ་སྲིད་སྔར་བཞིན་དར་རྒྱས། དགེ་བདེའི་དཔལ་དམ་པར་གྱུར།” ཞེས་གསུངས་མོད། ལ་དྭགས་ཀྱིས་གུ་གེར་དམག་བརྒྱབ་པ་ལ་གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པ་ཞིག་དང་། སོག་བོད་དམག་གིས་ལ་དྭགས་ཕམ་པར་བརྒྱབ་པ་གསང་ནས། ལྡོག་སྟེ་སོག་པོ་བརྒྱབ་པས། སོག་བྲོས་ཐབས་སུ་སོང་ཞེས་བརྗོད་པ་ནི་འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་ཐུན་མོང་གི་བསམ་པའི་འཁྱེར་སོ་སྟེ། འདས་སོང་གི་ལོ་རྒྱུས་བཤད་དུས་རང་ཕྱོགས་ལ་བསྟོད་ཅིང་གཞན་ཕྱོགས་ལ་སྨད་པའི་འཇིག་རྟེན་ཆོས་བརྒྱད་ཀྱི་རང་བཞིན་དུ་འགྲོ་བས། སོག་དམག་གིས་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་གི་རྡོ་སེང་གེར་རྟ་བཏགས་པ་སོགས་མི་གསལ། ད་དུང་སོག་པོའི་དམག་དཔོན་དགའ་ལྡན་ཚེ་དབང་སྐྱ་སར་མ་བབས་གོང་གི་དགོན་པའང་འཆུག་འདུག་མོད། ཆོས་ལུགས་ཕྱི་པ་ཡིན་པའི་པ་ཇབ་རྒྱལ་ཕྲན་དེའི་མིང་ལ་ཁ་ཆུལ་ན་ཝཱབ་ཟེར་བ་དང་། སྐབས་དེའི་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ་ནི་སེང་གེ་རྣམ་རྒྱལ་མིན་ལ་དེའི་སྲས་བདེ་ལྡན་རྣམ་རྒྱལ་ཡིན་པ། ལ་དྭགས་དང་ཁ་ཆུལ་ན་ཝཱབ། བོད་སྡེ་བ་གཞུང་གསུམ་བར་གྱི་ཆིངས་ཡིག་ལྟ་བུའི་ཚོང་དོན་དང་། དམག་དོན། འགྲིམ་འགྲིལ་སྐོར་ལ་ཞིབ་ཆ་མི་དམན་པ་ཞིག་ཡོད། འོན་ཀྱང་། དེང་སང་གི་ཞིབ་འཇུག་བྱས་འབྲས་ལྟར་ན། ལ་དྭགས་ཀྱིས་ཅིའི་ཕྱིར་གུ་གེ་ལ་དམག་བརྒྱབ་པ་དེར་ད་དུང་རྒྱུ་མཚན་གཞན་ཞིག་ཀྱང་ཡོད་དེ།1985 ལོར། ཞི་ཨན་གྱི་གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་ཚོ་ཁག་ཅིག་གིས་གུ་གེ་ནས་ཕོར་ཊུ་གོའི་ཡི་གེའི་（葡萄牙文）གནམ་བདག་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དམ་པའི་གསུང་རབ（天主教圣经）ཅིག་བྲིས་པའི་བོད་ཀྱི་འདྲ་འབག་ཅིག་རྙེད་པ་གཞི་བྱས། ཕོར་ཊུ་གོའི་ཆོས་ལུགས་སྤེལ་མཁན་ཨན་ཏུ་ལོས་ཏུ་（安德雷德）ཞེས་པའི་ཟིན་བྲིས་སུ། སྤྱི་ལོ་1624 ལོར། ཁོ་རང་ཤམ་བྷ་ལར་འབོད་པའི་གུ་གེ་བོད་ཀྱི་ས་ཆར་སོང་བ་དང་། གུ་གེ་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་བཀྲ་ཤིས་གྲགས་པ་ལྡེས་ཁོ་ལ་དགའ་བསུ་དཔེ་མེད་བྱས་པ་མ་ཟད། ད་དུང་ཡ་མཚན་པ་ཞིག་ནི་གུ་གེ་རྒྱལ་པོས་གནམ་བདག་ཆོས་ལུགས་སྐོར་ལ་ཐུགས་མོས་ཡོད་ཚུལ་བསྟན་པ་དང་། ལྷག་པར་དུ་གནམ་བདག་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཆོས་ཁང་ཞིག་ཀྱང་གསར་དུ་བཞེངས་མོད། གུ་གེ་རྒྱལ་པོའི་སྤུན་མཆེད་དེ་མཐོ་ལྡིང་དགོན་པའི་བླ་མ་ཡིན་པས། གུ་གེ་རྒྱལ་པོ་ནི་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ལ་ངོ་ལོག་པས་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོར་དམག་བརྒྱག་དགོས་པའི་འཕྲིན་ཡིག་བསྐུར། དེས་ན་འཕྲིན་ཡིག་འདི་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོའི་འདོད་ཐོག་ལ་བབས་པས། ལ་དྭགས་ཀྱི་དམག་དེ་མ་ཐག་ཏུ་གུ་གེར་ཐོན་ནས་རྩ་རང་གི་ཕོ་བྲང་བསྐོར། ཕོ་བྲང་གི་ས་བབས་ཧ་ཅང་བཙན་ལ་ལྐོག་ཏུ་ཟས་ཉར་ས་དང་ཆུ་ལེན་སའི་ཕུག་ལམ་སོགས་ཡོད་པས་རྫོང་མཁར་དེ་ཕབ་དཀའ་མོད། ལ་དྭགས་དམག་གིས་གུ་གེའི་བཙོན་མ་རྣམས་ལ་བཅར་རྡུང་གིས་རྡོ་འཁུར་ནས་ཡོང་སྟེ་རྡོ་མཁར་ཕོ་བྲང་དང་མཉམ་པ་ཞིག་བཟོས་ཐར། གུ་གེ་རྒྱལ་པོ་ལ་དྭགས་ལ་མགོ་འཛུལ་བ་དང་། ལ་དྭགས་ཀྱིས་དེ་མུར་མི་ལོ་50 ལྷག་ལ་གུ་གེ་ས་ཆ་བཟུང་། མཐར་བོད་སོག་དམག་གིས་ཕམ་པར་བརྒྱབ་ཅེས་ཀྱང་བརྗོད། འདིའི་ལོ་ཚིགས་རྣམས་ཀྱང་གོང་གི་བཤད་ཚུལ་གཞན་གཉིས་དང་ཡ་མཚན་ཐོད་ཐུག

    གསུམ་པ། ད་ལྟའི་གནས་བབས་ཀྱི་སྟོད་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ།

    དེས་ན་མི་ལོ་ཆིག་སྟོང་ལྷག་ཙམ་འགོར་རྗེས་ཀྱི་ཁ་སང་དེ་རིང་ནི། སྟོད་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་ཞེས་པ་མེས་རྒྱལ་མངའ་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་སུམ་ཆའི་གཅིག་ཙམ་མ་གཏོགས་མེད། དེང་སང་གི་ས་ཁྲ་ལ་བལྟས་ན། མངའ་རིས་ས་ཁུལ་ན་སྒར་རྫོང་དང་། སྤུ་རང་། རྩ་མདའ། རུ་ཐོག དགེ་རྒྱས། སྒེར་རྩེ། མཚོ་ཆེན། བཅས་ཀྱི་རྫོང་ཁག་7 ཡོད། དེ་དག་ལ་ས་བབས་ཀྱིས་སྐོར་གསུམ་དང་འབྲེལ་ཏེ་བཤད་ན་རུ་ཐོག་གཅིག་བུ་ནི་ལ་དྭགས་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་ཡིན་པ་མ་གཏོགས། གཞན་ཚང་མ་སྤུ་རང་རྒྱལ་རྒྱུད་ཁོ་ན་དེའི་མངའ་ཁོངས་ཙམ་ཡང་མི་ལོངས་ཏེ། དཔེར་ན་སྤུ་རང་རྒྱལ་རྒྱུད་ལས་མཆེད་པའི་ཡ་རྩེ་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི་ས་བབས་རྣམས་བལ་བོའི་ཁོངས་གཏོགས་ཀྱི་དོལ་པོ་དང་དེའི་ནུབ་བྱང་ཕྱོགས་སུ་སོང་ཚར་འདུག རྒན་པ་སངས་དབང་འདུས་ལ་བཀའ་འདྲི་བྱས་པར། ཡ་རྩེ་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་དེ་ “དེང་བལ་ཡུལ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་ཡོད། བོད་སྐད་ལ་འཇུམ་ལང་ཟེར། རྒྱ་ནག་སྐད་ལ་久木拉ཟེར།” ཞེས་གསུངས། ལ་ལས་འཇུམ་ལང་ཞེས་པ་འཛུམ་ལང་ཞེས་ཀྱང་འབྲི། 

    འོ་ན་དེང་སང་པཱ་ཀི་སི་ཐན་གྱིས་དབང་སྒྱུར་བའི་ཀསྨིར་（巴控克什米尔）དང་རྒྱ་གར་གྱིས་དབང་སྒྱུར་བའི་ཀསྨིར་（印控克什米尔）ཞེས་པ་གཉིས་ན་དོན་གྱིས་བོད་རང་གི་ས་ཆ་བསྙོན་དུ་མེད་པ་གནའ་བོའི་སྟོད་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་ལས་ཕལ་ཆེར་སྐོར་གཉིས་ལོངས་པ་ཙམ་ཡོད་དེ། པཱ་ཀི་སི་ཐན་གྱིས་དབང་སྒྱུར་བའི་ཀསྨིར་ནི་ཧི་མ་ལ་ཡའི་རི་རྒྱུད་དང་ཁ་ལ་ཁུ་ནུ་རི་རྒྱུད་གཉིས་འབྲེལ་མཚམས་དང་། སེང་གེ་ཁ་འབབ་དེ་ས་བབས་མཐོ་ཚད་སྨི་2568ནས་ནུབ་བྱང་ཕྱོགས་སུ་ས་བབས་མཐོ་ཚད་སྨི་906 ལ་འབབ་པའི་བར་དུ་ཆགས་ཡོད། ས་ཆ་དེ་ན་གནའ་བོའི་བྲུ་ཤ་དང་སྦལ་ཏི་གཉིས་ཀྱི་ས་ཡོད་མོད་དེང་སང་མིང་ལ་གིའོ་གེ་ཐུ་（吉尔吉特）དང་སྦལ་ཏི་སི་ཐན་（巴尔蒂斯坦）ཟེར། རྫོང་རིམ་པའི་སྲིད་འཛིན་ས་ཁུལ་གཉིས་ཏེ་Gilgit ཞེས་པ་དང་Skardu གཉིས་སུ་ཆགས་ཡོད། འདི་གཉིས་ཀྱི་ས་བབས་ཆེ་ཆུང་ནི་སྤྱི་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་72,496 དང་2006 ལོའི་མི་གྲངས་ནི་1,126,542 ཡིན། རྒྱ་ནག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་དུ་བྲུ་ཤ་དང་སྦལ་ཏི་གཉིས་ཀ་གཅིག་གྱུར་གྱི་རྒྱལ་ཕྲན་ཞིག་ཡིན་དུས་མིང་ལ་བྲུ་ཤ་ཆེན་པོ་（大勃律）ཞེས་འབོད་པ་དང་། ཕྱིས་སུ་ཁ་ཁ་སོ་སོར་སོང་དུས་བྲུ་ཤ་རང་ལ་བྲུ་ཤ་ཆུང་བ་（小勃律）ཞེས་འབོད། འཇར་པན་གྱི་ཞིབ་འཇུག་པ་ཞིག་གིས་བྲུ་ཤ་ཆེ་ཆུང་གཉིས་ཁ་ཁ་སོ་སོར་སོང་དུས་སྤྱི་ལོ་720 ནས་722 བར་ཡིན་ཞེས་བརྗོད། སྦལ་ཏི་སི་ཐན་ནས་ཀྲུང་གོའི་རྒྱལ་མཚམས་ཀྱི་འཛམ་གླིང་གི་རི་མཐོ་ཨང་གཉིས་པ་ཆེ་མགོ་རིའམ་ཇོ་བོ་གངས་རི་（乔戈里峰）དང་ཐག་ཉེ། ཝེ་ཁེ་རིག་མཛོད་ལྟར་ན། པ་ཀི་སི་ཐེན་གྱི་སྦལ་ཏི་ན་བོད་མི་འབུམ་གཅིག་ཡས་མས་ཡོད་སྐད་དང་70% བོད་སྐད་བཤད་མོད། མང་ཕྱོགས་ཁ་ཆེ་ཆོས་ལུགས་ལ་དད་མོས་བྱེད། 

    དེ་ནས་རྒྱ་གར་གྱིས་དབང་སྒྱུར་བའི་ཀསྨིར་ནི་སྦལ་ཏིའི་ཤར་ལྷོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཧི་མ་ལ་ཡའི་རི་རྒྱུད་དང་རུ་ཐོག་རྫོང་གི་སྡེ་མཆོག་གི་བར་ན་ཡོད་དེ། སེང་གེ་ཁ་འབབ་དེ་ས་བབས་མཐོ་ཚད་སྨི་4160ནས་ནུབ་བྱང་ཕྱོགས་སུ་ས་བབས་མཐོ་ཚད་སྨི་2568 ལ་འབབ་པའི་ཉིན་སྲིབ་ཏུ་ཆགས་ཡོད། གནས་འདི་རུ་ལ་དྭགས་དང་། ཟངས་དཀར། སྦི་ཏི་བཅས་པ་བྱང་ནས་ལྷོ་རུ་ཆགས་ཏེ། སྤང་གོང་མཚོ་ཡི་མང་ཕྱོགས་རུ་ཐོག་རྫོང་དང་། བཞི་ཆའི་གཅིག་ཙམ་ནུབ་རྒྱུད་ཀྱི་ལ་དྭགས་ས་ན་ཡོད། འདི་རྣམས་ཀྱི་ས་བབས་ཆེ་ཆུང་ནི་སྤྱི་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་101,387  དང་2001 ལོའི་མི་གྲངས་ནི་10060，000 ཡིན། གཞན་ཡང་གོ་གོལ་ས་རིས་ནང་བལྟས་ན་ལ་དྭགས་སླེ་ན་གནའ་བོའི་མཆོད་རྟེན་བརྗིད་པོ་ཡོད་པའི་མི་ཚད། དེང་རབས་ཀྱི་གནམ་གྲུ་ཐང་ཡང་ཡོད། ཟངས་དཀར་གྱི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་སྐར་མཚོ་ཞེས་པའི་མཚོ་ཟུར་གསུམ་ཅན་ཞིག་ཡོད་པ་དང་། དེའི་བྱང་འགྲམ་དུ་ཐུགས་རྗེ་དགོན་ཞེས་པའི་དགོན་པ་ཞིག་ཡོད། དགོན་པ་དེའི་རྒྱབ་རིའི་སྲིབ་ན་སེང་གེ་ཁ་འབབ་དེ་ཤར་ནས་ནུབ་ཏུ་བཞུར་གྱིན་ཡོད་པ་དང་། ཏག་ཏག་ཏུ་ཆུའི་ཕར་ཁའི་ཉིན་ཕྱོགས་སུ་སྡེ་བ་ཞིག་ཆགས་ཡོད་པའི་མིང་ལ་ཀེ་སར་（Kesar）ཞེས་བཏགས་ཡོད། ལ་དྭགས་གཤམ་ཡུལ་གྱིས་གེ་སར་ལ་ཀེ་སར་ཞེས་འབྲི་དཔེ། དེ་ནས་སྐར་མཚོ་ནས་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་སྤྱི་ལེ་30 ཡས་མས་སུ་ད་དུང་མཚོ་མོ་རིལ་རིལ་（Tsomoriri）ཞེས་པའི་མཚོ་ནར་ནར་ཅུང་ཟད་ཆེ་ཞིག་ཀྱང་ཡོད་དེ། དེའི་ནུབ་བྱང་གི་མཚོ་འགྲམ་དུ་དཀར་རྫོགས་དགོན་ཞེས་པའི་དགོན་པ་ཞིག་ཆགས་ཡོད། དེ་ནས་སྦི་ཏི་ས་ཆ་ན་ལྡན་མཁར་དགོན་ཞེས་པའི་དགོན་པ་ཞིག་ཀྱང་ཡོད་པ་སོགས་ཀྱིས། ལ་དྭགས་དང་། ཟངས་དཀར། སྦི་ཏི་སོགས་ནི་ད་དུང་བོད་རྣལ་མ་ཆོས་ལྡན་གྱི་ཞིང་ཁམས་ཡིན་པ་ཤེས་ཐུབ། ཝེ་ཁེ་རིག་མཛོད་ལྟར་ན། ལ་དྭགས་ན་བོད་པ་འབུམ་གཉིས་དང་ཁྲི་བདུན་ལྷག་ཡོད་སྐད། དེ་བཞིན་དུ་ཟངས་དཀར་དང་། སྦི་ཏི་སོགས་བསྡོམས་ནའང་ལ་དྭགས་ལས་མི་མང་ན་མི་ཉུང་སྙམ། 

(འཕྲོ་མ་མུ་མཐུད་འགོད་རྒྱུ།) 

དཔྱད་རྩོམ་འདི་ནི2018ལོའི《ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ》དེབ་གཉིས་པ་ལས་དྲངས།