༄༅། ། རྒྱལ་ཕྲན་སུམ་པའི་ལོ་རྒྱུས་སྐོར་ལ་རགས་ཙམ་དཔྱད་པ།

དུས་ཚོད། 2020-04-27 རྩོམ་པ་པོ ཉི་མ་དོན་གྲུབ། རྩོམ་སྒྲིག པ་སངས་རྒོད་སྐྱེས།

ནང་དོན་གནད་བསྡུས།  དཔྱད་རྩོམ་འདི་ཡི་ནང་དུ་རྒྱལ་ཕྲན་སུམ་པའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་རགས་ཙམ་རྒྱུས་ལོན་ཡོང་ཆེད།  རང་ཉིད་ལ་མིག་མཐོང་ལག་ཟིན་བྱུང་བའི་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ་འགའ་བསྡུ་རུབ་བྱས་ནས་གནའ་བོའི་རྒྱལ་ཕྲན་སུམ་པ་ཞེས་པ་དེ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ནང་ཇི་ལྟར་བཀོད་ཡོད་མིན་དང་།  བོད་རིག་པའི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་འགས་སུམ་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་ལྟར་ཡིན་མིན། དེ་བཞིན་སུམ་པ་ནི་བོད་ཀྱི་རུས་ཆེན་བཞིའམ་དྲུག་གི་ཁོངས་གཏོགས་ཡིན་པ་བསྙོན་མེད་ཡིན་པར་དཔྱད་པ་བྱས་ཡོད་ལ། སྐབས་དེའི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དང་སུམ་པའི་དབར་ལ་ཇི་ལྟ་བུའི་འབྲེལ་བ་ཡོད་མིན།  བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་འཇུག་མཁན་གྱིས་སུམ་པ་དང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ། ཟིང་པོ་རྗེ་བཅས་ལ་ལྟ་བ་མི་འདྲ་བ་ཡོད་པར་རང་ཉིད་ཀྱི་ཤེས་ཚད་ལ་བརྟེན་ནས་སུམ་པ་ནི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་དང་སུམ་པ་ནི་ཟིང་པོ། ཟིང་པོ་སུམ་པའི་དཔོན་སོགས་ཡིན་མིན་སྐོར་ལ་རགས་པའི་སྒོ་ནས་དཔྱད་པ་བཏང་ཁུལ་བྱས་ཡོད།

བརྡ་ཆད་གཙོ་བོ།   སུམ་པ།  རུས།  བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས། བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ།  ཟིང་པོ་རྗེ།

སྔོན་འགྲོ།

    དེང་སྐབས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་མང་པོས་སུམ་པའི་ལོ་རྒྱུས་དང་དེའི་སྐོར་གྱི་དཔྱད་རྩོམ་མང་དག་ཞིག་སྤེལ་གྱིན་ཡོད་ལ། མཁས་པ་དེ་དག་གི་འདོད་ཚུལ་དང་སུམ་པའི་སྐོར་གྱི་བཤད་ཚུལ་ནི་རིགས་མི་འདྲ་བ་མང་པོ་མཆིས།  ལྷག་དོན་དུ་ཁ་ཤས་ནི་ཡིག་ཚང་གི་རྒྱབ་རྟེན་མེད་པར་སུམ་པ་ནི་ཡུལ་གྲུ་འདི་ལྟ་བུར་གོ་བ་དང་། སུམ་པའི་ས་ཁྱོན་འདི་ལྟར་ཡིན་པ། སུམ་པའི་དམག་གི་སྟོབས་ཤུགས་ཇི་ལྟར་ཆེ་བ། སུམ་པ་ནི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ཡིན་ཟེར་བ། དེ་བཞིན་རེ་གཉིས་ཀྱིས་སུམ་པ་དང་ཟིང་པོ་ནི་གཅིག་དུ་འདོད་པ་སོགས་རང་ལྟ་མང་དག་ཞིག་འབྱུང་།  གཞན་རྒྱའི་ཡིག་ཚང་ནང་དུ་བཀོད་པའི་སུམ་པ་(苏毗)དང་།  བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་(女国)ཤར་ཕྱོགས་བུད་མེད་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་(东女国)བྱ་བ་རྣམས་གཞི་གཅིག་ཏུ་འབྲེལ་ནས་རང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་གསལ་འགྲེལ་བྱེད་པའི་དཔྱད་རྩོམ་མང་དག་འདུག  སྤྱིར་སུམ་པའི་སྐོར་ལ་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་དག་གི་ལྟ་བ་གཅིག་མཐུན་དུ་སྣང་། འོན་ཀྱང་སུམ་པའི་སྐོར་ལ་ད་ཕན་བྲིས་པའི་དཔེ་ཆ་ཉུང་བ་དང་།  སུམ་པའི་སྐོར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དཔེ་ཆ་རིགས་མི་འདྲ་བ་མང་པོའི་ནང་ཁ་ཐོར་གྱིས་གནས་ཡོད་པས།  ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་མང་དག་གིས་རང་ལྟ་མཁྲེགས་བཟུང་གིས་སུམ་པའི་སྐོར་ལ་དཔྱད་པ་བཏང་བའི་ནང་གཞན་སྒྲོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ལོ་རྒྱུས་དངོས་གཙོ་སྨྲ་བའི་རིག་ལམ་བེད་སྤྱད་མེད་རྐྱེན། ད་གཟོད་ཁོ་བོ་ལྟ་བུའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཤེས་རྟོགས་དང་རྒྱུས་ལོན་ཆེར་མེད་པའི་སྐྱེ་བོ་དག་མགོ་འཁྲུལ་བ་དང་སུམ་པའི་སྐོར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་དོན་མེད་ཀྱི་རྩོད་པ་མང་དག་འབྱུང་། དེའང་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྒྱལ་མོ་འབྲུག་པ་ལགས་ཀྱིས་་་་་རྒྱ་ཡིག་གི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བྲིས་པར་བརྟེན་དེར་རྙོག་དྲ་ཆེན་པོ་བཟོས་འདུག་ཀྱང་། འོན་ཏེ་ཕྱིས་བྱོན་མཁས་བླུན་ཚང་མས་ཐད་འདིའི་ལོ་རྒྱུས་འཁྲུལ་ནས་ཁ་སྤུ་མིག་སྤུ་འདྲེས་ཡོད་པའི་སྐོར་མ་མཁྱེན་པས་མ་དག་རྒྱུན་འབྱམས་ཀྱི་བརྗོད་ལུགས་འདི་གཞིར་བཟུང་ནས། རང་སྣང་གང་ཤར་གྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཡིན་མདོག་ལྟ་བུའི་རྩོམ་ཡིག་མང་པོ་ད་ལྟའི་བར་སྤེལ་དང་སྤེལ་བཞིན་པའི་ཤུགས་དར་ཁྱབ་ཆེ་བས། ཚུལ་དེས་་་་་་1ཞེས་པ་ལྟར། འདིར་ཤེས་དམན་གུས་པས་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དང་། དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་ནང་མཁས་པ་ལྡེའུས་མཛད་པའི་ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུངདུས་རབས་བཅུ་བཞི་ནང་ཏའི་སི་ཏུ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་མཚན་གྱིས་མཛད་པའི་རླངས་ཀྱི་པོ་ཏིའི་བསེ་རུདུས་རབས་བཅོ་ལྔ་ནང་སྟག་ཚང་དཔལ་འབྱོར་བཟང་པོས་མཛད་པའི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཡིག་ཚང་མཁས་པ་དགའ་བྱེད་ཆེན་མོ་འཛམ་གླིང་གསལ་བའི་མེ་ལོངདཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བས་མཛད་པའི་ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོནལ་སོགས་པའི་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་དང་།  དེང་རབས་ཀྱི་མཁས་པས་བྲིས་པའི་དཔྱད་རྩོམ་སོགས་པ་དུ་མ་ཞིག་དཔྱད་གཞིར་བཟུང་ནས་རྒྱལ་ཕྲན་སུམ་པའི་ལོ་རྒྱུས་སྐོར་ལ་རགས་ཙམ་དཔྱད་པའོ།

དང་པོ།  རྒྱལ་ཕྲན་སུམ་པའི་སྐོར།

གཅིག  སུམ་པ་དང་སུམ་པའི་རུ།

སུམ་པ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཚང་ནང་སུམ་པ་དང་སུམ་བྷ་ཞེས་དག་ཆ་མི་འདྲ་བ་འདུག་སྟེ། འདིར་ཁོ་བོར་ལག་གསོན་བྱུང་བའི་ཡིག་ཆ་ནང་ཆེས་སྔ་ཤོས་སུམ་པའི་སྐོར་བཀོད་པ་ནི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་རེད་འདུག འོན་ཀྱང་དེ་ནི་གུས་པ་རང་ཉིད་ལ་ཡོད་པའི་ཡིག་ཆའི་ནང་སུམ་པ་ཞེས་བཀོད་པའི་ཡིག་ཆ་ཆེས་སྔ་ཤོས་རེད་འདུག་པ་ལས། སུམ་པའི་ནང་དོན་བཀོད་པའི་ཡིག་ཆ་སྔ་ཤོས་ནི་ཏུན་ཧོང་ནང་ཡིན་པ་ཁ་ཚོན་བཅད་མེད།  དེའང་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལས།ཞང་ཞུང་ངར་པའི་རྗེ་བོ་ལིག་སྙ་ཤུར། བློན་པོ་ཁྱུང་པོ་སངས་རྗེ་དང་སྟོང་ལོམ་མ་ཙེ་གཉིས་་་་་་ཡུལ་ངས་པོ་ཁྲ་གསུམ་ན།  རྗེ་དགུག་གྲི་འི་ཟིང་པོ་རྗེ། བློན་པོ་མགར་དང་མཉན་གཉིས་་་་་ཡུལ་མཆིམས་ཡུལ་གྱི་དགུའ་ཡུལ་ནའ། རྗེ་མཆིམས་རྗེའི་ནེ་འུ།  བློན་པོ་དང་དང་དིང་དི་གཉིས། ཡུལ་སུམ་ཡུལ་གྱི་ཡ་སུམ་ནའ། རྗེ་འབལ་ལྗི་མང་རུ་ཏི། བློན་པོ་རླང་དང་ཀམ་གཉིས2 (苏毗之雅松之地以末计芒茹帝为王,其家臣为“郎”与“甘木”二氏)3ཞེས་པ་བཀོད་འདུག  འདི་ལས་ཤེས་གསལ་ཡུལ་སུམ་ཡུལ་ཡ་སུམ་ཞེས་པ་འདི་ནི་རྒྱལ་ཕྲན་སིལ་མའི་སྐབས་ཀྱི་སུམ་པ་ཡིན་པ་ཁ་ཚོན་གཅོད་ཐུབ། འོན་ཀྱང་ཏུན་ཧོང་ནང་རྒྱལ་ཕྲན་བཅུ་བདུན་གྱི་མིང་བཀོད་ཡོད་རུང་།  ཕྱིས་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་དང་ཡིག་ཆའི་ནང་དུ་རྒྱལ་ཕྲན་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་མིང་ལས་བཀོད་མེད།  དེའི་སྐོར་ནི ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོནདང་། ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུངནང་གསལ་ཞིང་ཞིབ་པའི་སྒོ་ནས་བཀོད་འདུག་པས་མཁྱེན་ལྡན་ཚོས་རྟོགས་པར་བསམ་ན་དཔེ་ཆ་དངོས་ལ་གཟིགས་པར་ཞུ།  འདིར་སྐབས་སུ་བབས་པའི་སུམ་པ་ནི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ནང་ཧ་ཅང་གསལ་བར་འཁོད་པ་ནི་གོང་དུ་སྨྲས་པ་ལྟར། ཡུལ་དེའི་རྗེ་བོར་རྗེ་འབལ་ལྗི་མང་རུ་ཏི་ཞུ་བ་དང་།  བློན་པོའི་ནི་རླང་དང་ཀམ་གཉིས་ཡིན་པ་ནི་ནོར་འཛོལ་མེད་པ་ཡིན་ངེས།  གཞན་གོང་དུ་དྲངས་པའི་ཆོས་འབྱུང་འདི་གཉིས་ནང་རྒྱལ་ཕྲན་བཅུ་གཉིས་ལས་བཀོད་མེད་པ་དང་། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ནང་བཅུ་བདུན་བཀོད་ཡོད་པ་འདི་ནི་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཡིན་གུས་པས་སྨྲ་བར་མི་ཐུབ་ཀྱང་།  ཆོས་འབྱུང་འདི་གཉིས་ཀྱི་ནང་བཀོད་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་བཅུ་གཉིས་དེ་ནི་ཆོས་འབྱུང་རྩོམ་པ་པོའི་ལོ་དུས་དང་ཆོས་འབྱུང་བརྩམས་པའི་དུས་ཡུན་ལ་འབྲེལ་བ་ཡོད་པར་སྙམ།  དེའང་བརྩམས་དུས་སྔ་ཕྱིར་བལྟས་ན་ད་གཟོད་དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བའི་ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོནདེ་ནི་མཁས་པ་ལྡེའུའི་ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུངདཔྱར་གཞིར་བཟུང་བ་མིན་ནམ་སྙམ།  རྒྱུ་མཚན་ནི་ཆོས་འབྱུང་དེ་གཉིས་ཀྱི་ནང་དུ་བཀོད་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་མིང་དེ་དག་འདྲེན་ཚུལ་ཁྱད་པར་ཅུང་ཡོད་པ་ཕུད། དོན་གྱི་དགོངས་གཞི་གཅིག་ཡིན་པ་ནི་ཁོ་ཐག་རེད། 

སུམ་པ་ཞེས་པའི་ཡུལ་ཁམས་དེ་ནི་གནའ་རབས་བོད་ཀྱི་རུས་ཚོའམ་རྒྱལ་ཕྲན་ཧ་ཅང་རྙིང་གྲས་ཤིག་ཡིན་ཞིང་། བོད་རྗེ་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོའི་ཡར་སྔོན་ནས་རྒྱལ་ཕྲན་འདི་ནི་སྟོབས་ཤུགས་ཆེན་པོ་ཡོད། བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་རྗེ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་བར་རྒྱལ་ཕྲན་དེ་ནི་སྔར་བཞིན་རང་ཉིད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་དང་། དམག་དོན། ཆོས་ལུགས། རིག་གནས་སོགས་ཀྱི་སྟོབས་འབྱོར་ཧ་ཅང་ཆེ་བ་ནི་ཆོས་འབྱུང་དང་ཡིག་ཚང་ཁ་ཤས་ནས་ཤུགས་སུ་རྟོགས། དེའང་རྒྱལ་ཕྲན་འདིའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དབུ་ཚུགས་ས་ནི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ནང་གསལ་བའི་རྒྱལ་ཕྲན་སིལ་མའི་ཡ་གྱལསུམ་ཡུལ་གྱི་ཡ་སུམཞེས་པ་འདི་ཡིན།  གཞན་སྟག་ཚང་དཔལ་འབྱོར་བཟང་པོས་བརྩམས་པའིརྒྱ་བོད་ཡིག་ཚང་ཆེན་མོའི་ནང་། འབྲུ་ཡིས་འབྲུ་མོ་ཕྲོམ་ཕྲོམཐོབ་ཅེས་བཤད་སྲོལ་ཡོད་པ་དང་། དེར་རེབ་གོང་རྡོ་རྗེ་མཁར་གྱིས།འབྲུ་མོ་ཕྲོམ་ཕྲོམ་ཞེས་པའི་ས་ཆ་དེ་ནི་ཤར་གཉེ་ཡུལ་བུམ་ནག ལྷོ་སྨྲི་ཏི་ཆུ་ནག ནུབ་ཡེལ་ཞབས་སྡིངས་པོ་ཆེ།  བྱང་ནགས་ཤོད་གཟི་འཕྲང་སོགས་ཀྱིས་སྐོར་བའི་དབུས། ད་ལྟའི་མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་དང་བོད་ལྗོངས་འཕན་ཡུལ་གཉིས་ཀྱི་ས་འདབས་འབྲེལ་བའི་ཡུལ་གྱི་ལྟེ་བ་དེ་ཡིན་པར་གྲགསཞེས་བཀོད་པ་འདུག་སྟེ། འདི་ལྟར་ཡིན་ཚེ་ཨ་ལྕགས་འབྲུའི་ཡུལ་དང་སུམ་པ་ཡུལ་གཉིས་ས་ཆ་གཅིག་ལ་ངེས་པ་བསྟན་ཡོད།  འོན་ཀྱང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཚང་ནང་དུ་སུམ་པའི་ཡུལ་ནི་ཤར་གཉེ་ཡུལ་འབུམ་ནག་་་་་་བྱང་ནགས་ཤོད་གཟི་འཕྲང་སོགས་ཡིན་མིན་གསལ་པོར་བཀོད་མིན་འདུག ཕྱིས་སུ་རྗེ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐབས་རུ་ཆེན་ལྔ་ལ་དབྱེ་ནས་སུམ་པ་རུ་ཞེས་རུ་ཆེན་གཅིག་ཡོད་པ་དེ་ནི་ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོནལས། ཤར་གཉེ་ཡུལ་བུམ་ནག ལྷོ་སྨྲི་ཏི་ཆུ་ནག ནུབ་ཡེལ་ཞབས་སྡིངས་པོ་ཆེ། བྱང་ནགས་ཤོད་གཟི་འཕྲང་། དབུས་ཚད་རྒྱ་ཤོད་སྟག་པ་ཚལཞེས་འཁོད་འདུག་པས། ད་གཟོད་སུམ་པ་རུའི་ཡུལ་ཁམས་འདི་ལ་གོ་ན་འགྲིག་སྙམ།

གཞན་ཇོ་བོ་རྗེས་གཏེར་ནས་བཞེས་པའི་བཀའ་ཆེམས་ལས། བོད་ཁ་བ་ཅན་གྱི་ཤར་རྒྱ་ནག་གི་ཡུལ་ཁམས་ཡོད། ནུབ་ན་སུམ་པ་དང་། བལ་ཡུལ། ཞང་ཞུང་གི་ཡུལ་ཁམས་ཡོད། བྱང་ན་ལི་དང་། ཧོར་དང་།  མི་ཉག་གི་ཡུལ་ཁམས་ཡོདཅེས་གསུངས་པས་སུམ་པའི་ཡུལ་ཁམས་དེ་ནི་སྔོན་བོད་ཀྱི་ནུབ་མཚམས་ན་ཡོད་པ་དང་།  གཞན་རྒྱའི་ཡིག་ཚང་ཁ་ཤས་ནང་སུམ་པའི་མི་རྣམས་འདུས་སྡོད་བྱ་ཡུལ་ནི་འབྲི་ཆུའི་སྟོད་རྒྱུད་ཐོག་ཐོ་གཙང་པོའི་ནུབ་ཕྱོགས་དང་། གདང་ལའི་རི་རྒྱུད། ནུབ་མཚོ་སྔོན་གྱི་སོག་ཆུའི་བྱང་ནས་རྒྱུ་བའི་སྟོད་རྒྱུད་དང་། བྱང་འ་ཞ་དང་འབྲེལ། དེ་ལ་རྨ་ཆུའི་བྱང་རྒྱུད་འ་ཞ་དང་ལྷོ་རྒྱུད་སུམ་པ་ཡིན་ཞེས་པ་སོགས་བཀོད་འདུག་པས་འདི་དག་ལ་བལྟས་ན་སུམ་པ་ནི་བོད་ཀྱི་ཁ་ཕྱོགས་གང་དུ་གནས་ཡོད་པའང་ཅུང་ཟད་རྟོགས་ཐུབ་ཀྱིས།

གོང་དུ་སྨོས་པའི་རྒྱ་ཤོད་སྟག་པ་ཚལ་ནི་སུམ་པའི་ཡུལ་གྱི་ལྟེ་བར་ངོས་འཛིན་པ་དང་། དེང་སྐབས་ནག་ཆུ་གྲོང་ཁྱེར་འབྲི་རུ་རྫོང་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པར་བརྗོད། དེའང་རྒན་རྒྱལ་མོ་འབྲུག་པ་ལགས་ཀྱིསརྒྱ་ཤོད་སྟག་པ་ཚལ་ཞེས་པ་ནི་དེང་སང་གི་ནག་ཆུ་ས་ཁུལ་གྱི་འབྲི་རུ་རྫོང་ཁོངས་ཀྱི་གཡང་ཤོད་ཤང་གི་རྒྱལ་ཆུའི་རྒྱུད་ཀྱི་གསའ་མདའ་བོན་དགོན་མི་གཡོ་བསམ་གཏན་གླིང་གི་ཕྱོགས་འདི་ནི་སྐབས་དེའི་སུམ་པ་རུའི་ལྟེ་གནས་ཡིན་ལ། དེ་ལྟར་བོད་རུ་བཞིའི་ལྟེ་གནས་དབུ་རུ་ལྷ་ས་དང་གཡོ་རུ་ལྷོ་ཁ། གཡས་རུ་དང་རུ་ལག་གཙང་ཁུལ་ཡིན་པ་ལྟར་སུམ་པ་རུའི་ལྟེ་གནས་ནི་བར་ཁམས་ནགས་ཤོད་དུ་ཡོད་པ་ལས་བོད་ཡུལ་གྱི་ས་ཆ་གཞན་གང་དུ་མེད་པ་འདི་གསལ་པོར་ཤེས་དགོས་སོཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། དེང་གི་འབྲི་རུ་རྫོང་གཡང་ཤོད་དང་པད་དཀར་རྒྱུད་ལ་ད་དུང་ས་མིང་མ་ཉམས་པར་མང་ཚོགས་མང་པོའི་ངག་རྒྱུན་ལ་རྒྱས་ཤོད་དང་རྒྱལ་ཤོད་སོགས་ཟེར་གྱིན་ཡོད།  གཞན་ཤོད་རྒྱུན་མང་པོར་ཡུལ་དེ་གའི་ཕྱོགས་ལ་ཤིང་སྟག་པ་མང་བས་སྟག་པའི་ཚལ་སོགས་བརྗོད།  དོ་སྣང་བྱེད་དགོས་པ་ཞིག་ལ་ཆོས་འབྱུང་ནང་རྒྱ་ཤོད་སྟག་པ་ཚལ་ཞེས་རྒྱ་ཤོད་ནི་རྗེས་འཇུག་མེད་པ་དང་། ངག་རྒྱུན་ལ་མང་ཆེ་བར་རྒྱས་ཤོད་དང་རྒྱལ་ཤོད་ལས་རྒྱ་ཤོད་ཅེས་པ་སྤྱིར་བཏང་ནས་གོ་བ་ཉུང་ཉུང་རེད་འདུག་པས། འདི་ནི་སྒྲའི་འདོན་སྟངས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཡིན་ནམ་ཡང་ན་ས་ཆ་དངོས་ལ་ཁྱད་པར་ཡོད་པ་ཡིན་མིན་ནི་ཁོ་བོས་གང་བྱུང་དུ་ཁ་ཚོན་གཅོད་པར་མི་ནུས། འོན་ཀྱང་ཞིབ་པར་བརྟག་ན་ཆོས་འབྱུང་ནང་གི་རྒྱ་ཤོད་དང་ངག་རྒྱུན་ལ་ས་མིང་མི་ཉམས་པར་གནས་པ་འདི་གཉིས་ནི་གང་ལ་གང་འོས་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་ཅི་རིགས་ལྡན་འདུག་པ་དང་། ཡུལ་ལ་ཤིང་མང་བས་སྟག་པ་ཚལ་ཡིན་པའི་ཤོད་རྒྱུན་དེ་ནི་དེ་ཙམ་མི་འོས་པར་སྙམ།

དེ་བཞིན་བོན་གྱི་ཆོས་འབྱུང་དུ་མའི་ནང་སུམ་པ་གླང་གི་གྱོམ་ཤོད་ཅེས་པ་ཡུལ་གྱི་ལྟེ་བར་འཛིན་གྱི་འདུག་སྟེ། འདིའངབྱ་རི་གཙུག་ལྡན་དང་ཁྱུང་ལུང་དངུལ་དཀར་་་་་་་ཞང་ཞུང་སྒོ་པ་ནི་ཉེར་སྣང་ལས། སྨད་ཀྱི་ཤེ་ལེ་རྒྱ་སྐར་ཞེས། ཁྱུང་པོ་རི་རྩེ་དྲུག་ཡིན་ལ། སུམ་པ་གླང་གི་གྱིམ་ཤོད་ཀྱང་ཟེར་་་་ཞེས་པ་དང་།4 གངས་ཏི་སེའི་དཀར་ཆག་ཚངས་དབྱང་ཡིད་འཕྲོག་ལས།ཞང་ཞུང་སྒོ་ཕུག་བར་གསུམ་ལའང་གསུམ་མོ། དེ་གང་་་་་་དབུས་སྒོ་ནི་ཕུག་ཁྱུང་ཆེན་སྤུངས་རི་དང་། ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར། བར་ལྷ་རི་གྱང་མདོ་དང་རྒྱལ་མཁར་ཕན་གླིང་། སྒོ་ཤེ་ལེ་རྒྱ་སྐར་དང་ཁྱུང་པོ་གཏིང་རྫོང་སོགས་གསུམ་མོ5ཞེས་འཁོད་ཡོད་པ། ད་དུངརླངས་ཀྱི་པོ་ཏི་བསེ་རུཡི་ནང་དུ་རླངས་ཡུལ་གྱིམ་ཤོད་བྲག་ཤེ་ལེ་རྒྱ་གར་གྱི་ཞོལ་རྟ་ཤོད་ལུང་དམར་བཟུང་ཞེས་པ་སོགས་མང་པོ་ལས་སུམ་པ་གླང་གི་གྱིམ་ཤོད་དམ་ཤེ་ལེ་རྒྱ་སྐར་ཞེས་པ་མང་པོ་ཐོན་ཡོད་པ་དང་། ཡུལ་དེ་ནི་མི་མང་པོས་སུམ་པའི་ཡུལ་གྱི་ལྟེ་བར་ངོས་འཛིན་གྱི་འདུག དེའང་རྒན་རྒྱལ་མོ་འབྲུག་པ་ལགས་ཀྱི་ལྟ་བར་གཞིགས་ན། བྲག་ཤེལ་ལེ་རྒྱ་གར་རམ་སུམ་པ་གླང་གི་གྱོམ་ཤོད་ཅེས་པ་དེ་དེང་སང་ཆབ་མདོ་ས་ཁུལ་གྱི་སྟེང་ཆེན་རྫོང་ས་སྒང་ཤང་གི་རྩེ་དྲུག་དགོན་པའམ་དཔལ་ཤེལ་ལེ་རྫོང་དྲུག་གཤེན་བསྟན་དྲི་མེད་རྣམ་པར་དག་པའི་གླིང་ཞེས་གྲགས་པའི་ཡུལ་ཕྱོགས་འདི་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་གྱི་འདུག དེར་ཁོ་བོས་སུམ་པའི་ཡུལ་གྱི་ལྟེ་གནས་གང་དུ་ཡིན་མིན་གསལ་བོར་བརྗོད་པར་མི་སྤོབས་པས། རྣམ་དཔྱོད་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་དག་ནས་ཕྱིས་སུ་དགོངས་འཆར་གང་ཡོད་ལྷུག་པོར་སྨྲ་བར་འཚལ།

དེར་སྨོས་པའི་སུམ་པའི་རུ་ནི་ཁོ་བོས་བསམས་ན་སྔོན་གྱི་སུམ་པའི་ས་ཁྱོན་ལས་ཆུང་བར་ཡོད་པར་སྣང་།  གང་ཡིན་ཅེ་ན་སུམ་པའི་རུ་དེ་ནི་བཙན་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐུ་དུས་སུ་རུ་ལྔར་དབྱེ་བའི་རུ་ཆེན་སུམ་པའི་རུ་ཞེས་པ་དེ་ཡིན་པ་དང་། དེའང་སྲོང་བཙན་གྱིས་སྟོང་སྡེ་བཅུ་གཅིག་ཚུར་བཅད་ཅེས་པའི་ནང་དོན་ཞིག་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཚང་ནང་གསལ་པོར་འཁོད་ཡོད། སྐབས་དེར་སུམ་པའི་རུར་རྒོད་ཀྱི་སྟོང་སྡེ་བཅུ་དང་སྟོང་བུ་ཆུང་གཅིག་བཙུགས་ཡོད་རྐྱེན། སྔོན་གྱི་རྒྱལ་ཕྲན་སུམ་པ་དང་ཕྱིས་ཀྱི་སུམ་པའི་རུ་ཞེས་པ་གཉིས་མཐའ་གཅིག་ཏུ་གཅིག་མཚུངས་མིན་པར་སྙམ། གཞན་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལས། 43.འབྲུགི་ལོ་ལ་བབསྟེ། བཙན་པོ་ཉེན་ཀར་ན་བཞུགས་ཤིང་། དབྱར་འདུན་ཤོང་སྣར་འདུསྟེ། མངན་ཆེན་པོ་དྲུག་དུ་བསྐོས། དགུན་འདུན་སྐྱི་གླིང་རིངས་ཙལ་དུ་འདུསྟེ། ཁྲག་དམར་པོ་བཏབ། མདོ་སྨད་གྱི་དགུན་འདུན་རྒྱམ་ཤི་གར་དུ་འདུསྟེ། སུམ་པའི་ཤོ་ཆིགས(ཚིགས)བཟུང་བར་ལོ་གཅིག6 དང་། 53.སྟགི་ལོ་ལ་བབ་སྟེ། བཙན་པོ་དབྱརད་པོང་ཁྲི་མུ་སྟེངས་ན་བཞུགས་ཡུམ་ཁྲི་མ་ལོད་ཡར་འབྲོ་གི་འཇོན་ན་བཞུགས། དགུན་བཙན་ཕོ་ཁྲི་རྩེ་ན་བཞུགས། མདོ་སྨད་གྱི་དགུན་འདུན་ནམ་ལྡོང་པྲོམ་དུ་ཁུ་མང་པོ་རྗེ་ལྷ་ཟུང་དང་། བློན་མང་རྩན་ལྡོང་ཞིས་བསྡུསྟེ། སུམ་རུའི་མཀོས་ཆེན་པོ་བགྱིས། ཡུམ་འོན་ཅང་དོ་ན་བཞུགས་ཅིང་། འདུན་མའང་འོན་ཅང་དོར་བསྡུསྟེ། ཤིང་གྱི་བཀའ་ཏང་ཆེན་པོ་བོར་བར་ལོ་ཆིག7 ཅེས་འཁོད་འདུག་པས།  འདིར་འབྲུག་ལོའི་ནང་ སུམ་པའིཞེས་པ་དང་། སྟག་ལོའི་ནང་སུམ་རུའིཞེས་བཀོད་པ་འདི་ནི་ཁོ་བོས་བསམ་པར་དོན་ལ་ཁྱད་པར་ཡོད་རྐྱེན་དག་ཆ་མི་འདྲ་བ་བྲིས་པ་རེད་སྙམ།  ལྷག་དོན་དུ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་ནང་གསལ་བར་གཞིགས་ན། སུམ་པའི་རུ་མཚམས་ནི། ཤར་གཉེ་ཡུལ་བྲེ་ནག  ནུབ་སྤེལ་ཞབས་སྡིངས་པོ་ཆེ། བྱང་ནག་པ་ཤོད་གཟི་འཕྲང། ལྷོ་རྨི་སྟྀ་ཆུ་ནག  དབུས་ནི་རྒྱ་ཤོད་སྟག་པ་ཚལ་ལོ8ཞེས་བཀོད་པ་དང་།  དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བས།ཤར་གཉེ་ཡུལ་བུམ་ནག་ལྷོ་སྨྲི་ཏི་ཆུ་ནག་ནུབ་ཡེལ་ཞབས་སྡིངས་པོ་ཆེ་བྱང་ནགས་ཤོད་གཟི་འཕྲང་དབུས་ཚད་རྒྱ་ཤོད་སྟག་པ་ཚལ་ལ་བྱས་པའི་སུམ་པ་རུ་སྟེ་གཙང་ལ་གཡས་རུ་དང་རུ་ལག  དབུས་ལ་དབུ་རུ་དང་གཡོ་རུ། ཡན་ལག་གསུམ་པའི་རུ་སྟེ་ལྔར་ཕྱེའོ9ཞེས་པ་ལས་སུམ་པའི་རུ་མཚམས་ཧ་ཅང་གསལ་བར་མངོན།  གཞན་སྤྱིར་སུམ་པའི་སྡོང་སྡེའི་མིང་ནི་ཁྱབ་རྒྱ་ལྡན་གྱི་སྡོང་སྡེ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེའི་ནང་ནས་སྟོང་སྡེ་བཅུ་གཅིག་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་ཚུར་བཅད་དེ། རྩེ་མཐོན་དང་ཡོ་མཐོན་གཉིས། རྒོད་ཚང་སྟོད་སྨད་གཉིས། འཛོམ་སྟོད་འཛོམ་སྨད་གཉིས། ཏྲེ་སྟོད་ཏྲེ་སྨད་གཉིས། ཁ་རོ་དང་ཁ་བཟང་གཉིས། ནག་ཤོད་སྟོང་བུ་ཆུང་དང་བཅུ་གཅིག་གོ10ཞེས་བཀོད་པ་སོགས་ལས་སུམ་པའི་རུ་ནི་ཕྱིས་སུ་སྲོང་བཙན་གྱིས་སྟོང་སྡེ་བཅུ་གཅིག་ཚུར་བཅད་པའི་རུ་ཆེན་ལ་གོ་དགོས་པ་དང་། དེའི་སྒྲུབ་བྱེད་ལྟ་བུ་ནི་མཁས་པ་ལྡེའུས། སྤྱིར་སུམ་པའི་སྟོང་སྡེའི་མིང་ནི་ལྟེ་ཁྱབ་རྒྱ་ལྡན་གྱི་སྟོང་སྡེ་ཞེས་བྱ་སྟེ།  དེའི་ནང་ནས་སྟོང་སྡེ་བཅུ་གཅིག་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་ཚུར་བཅད་ཅེས་འབྱུང་།  དེར་བརྟེན་ཁོ་བོའི་ལྟ་བ་ནི་སུམ་པ་དང་ཕྱིས་ཀྱི་སུམ་པ་རུའི་བར་ལ་ས་ཁྱོན་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་ཡོད་པ་དང་། ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཆའི་ནང་གི་སུམ་པ་དང་ཕྱིས་ཀྱི་སུམ་པའི་རུ་གཉིས་ནི་མཐའ་གཅིག་ཏུ་གཅིག་མཚུངས་མིན་པ་བསྙོན་མེད་རེད་སྙམ་གྱི་འདུག །

གཉིས།  ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་པོའི་འདོད་ཚུལ།

འདིར་ཁོ་བོས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་པོ་འགས་སུམ་པར་འཛིན་པའི་འདོད་ཚུལ་ཕྱོགས་སྒྲིག་བྱས་ནས་བཀོད་ཡོད།  འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་ནང་དུ་སུམ་པ་དང་སུམ་པའི་རུ་གཉིས་མཉམ་འདྲེས་ཀྱི་འདོད་ཚུལ་རེ་འགའ་འདུག  དེ་ནི་གུས་པས་གོང་དུ་སྨོས་པའི་སུམ་པ་དང་སུམ་པའི་རུ་གཉིས་ལ་ཁྱད་པར་འདུག་ཅེས་པར་དགག་པ་རྒྱབ་པ་མིན་ཏེ།  དེ་ནི་ཕྱིས་སུ་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་མཁན་གྱི་སྐྱེ་བོ་མང་དག་གིས་ད་གཟོད་སུམ་པ་དང་སུམ་པའི་རུ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་འབྲེལ་ནས་སྐབས་དེའི་སུམ་པའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་རྟོགས་ཞིབ་བྱེད་ཀྱིན་འདུག་པས།  འདིར་ཁོ་བོས་ཁོང་རྣམས་པའི་ལྟ་བ་དེ་དག་དྲངས་ནས། རྒྱལ་ཕྲན་སུམ་པར་ངོས་འཛིན་ཟབ་ཏུ་གཏོང་བའི་སླད་ཡིན།

གཅིག དང་ཐོག་མར་མཁས་པ་ལྡེའུ་དང་དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ་གཉིས་ཀྱིས་སུམ་པའི་རུ་མཚམས་དང་རྗེ་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐབས་སུ་སུམ་པའི་ཁྱབ་རྒྱ་ལྡན་གྱི་སྟོང་སྡེ་ནས་ཚུར་བཅད་པའི་སྟོང་སྡེ་བཅུ་གཅིག་གི་ནང་དོན་ལ་སོགས་པ་གོང་གི་དོན་ཚན་ཆུང་བའི་ནང་སྨོས་ཟིན་པས། འདིར་སླར་བསྐྱར་སྤྲོས་མི་ཞུ།

གཉིས། མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་སུམ་བྷ་དེ་སྔར་བོད་ཁོངས་ཀྱི་རྒྱལ་ཕྲན་ཞིག་གི་ས་ཡིན་པ་ལ། ཁོང་ཚོའི་རིགས་དེ་དེང་སང་ཨ་མདོའི་ཁྲོད་དུ་འདྲེས་ནས་ཡོད་ཞེས་གསུངས།11

གསུམ།  དུང་དཀར་རིན་པོ་ཆེས། འོན་ཀྱང་སུམ་པའི་ཡུལ་འདི་ས་གནས་གང་དུ་ཡོད་མེད་སྐོར་ལ་བར་སྐབས་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བའི་མཁས་པ་ཚོའི་གསུང་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོགས་འདུག་ཀྱང་།  ཀོང་སྤྲུལ་རིན་པོ་ཆེ་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོས་མཛད་པའིགཏེར་སྟོན་བརྒྱ་རྩའི་རྣམ་ཐརནང་སྨར་ཁམས་ཀྱི་ཡུལ་འདི་ཡིན་ཞེས་གསུངས་པ་དེཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོནནང་གསལ་བའི་རྒོད་ཚང་སྟོད་སྨད་གཉིས་དང་། ནགས་ཤོད་བཅས་དེང་སང་གི་ས་མིང་དཀར་ཆག་ནང་བར་ཁམས་རྒྱུད་ཀྱི་ས་ཆའི་གྲས་སུ་གསལ་པོར་འཁོད་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་མཐུན་པར་འདུག་པས་མདོ་སྟོད་ཀྱི་ས་གནས་རྣམས་སུམ་པའི་ཡུལ་ལ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཆོག་པ་འདུག་སྙམ།12

བཞི། ནམ་མཁའི་ནོར་བུ་ལགས་ཀྱིས། སྟོང་གི་རུས་ཆེན་ལས་མཆེད་པའི་མི་སྡེསུམ་པའམ་སུམ་བྷཞེས་སུ་གྲགས་པ་དེ་ནི། ཡུལ་གྱི་ལྟེ་བ་རྒྱ་ཤོད་སྟག་ལ་ཚལ་བརྩིས་པའི་ཤར་ཕྱོགས་གཉེ་ཡུལ་བུམ་ནག ལྷོ་སྨྲི་ཏི་ཆུ་ནག ནུབ་ཡོལ་ཞབས་ལྡིང་པོ་ཆེ། བྱང་ནག་ཤོད་གཟི་འཕྲང་རྣམས་ཀྱི་བར་དུ་ཆགས་ཡོད་པའི་ཚུལ་ལྷོ་བྲག་ཆོས་འབྱུང་སོགས་སུ་གསལ་མོད། དོན་དུ་དབུས་གཙང་གི་བྱང་ཤར། མི་ཉག་གི་ནུབ་ངོས། འ་ཞའི་ནུབ་བྱང་གི་ཕྱོགས་སུ་ཆགས་ཡོད་པའི་མངའ་སྡེ་གྲགས་པ་ཅན་ཞིག་ཡིན་འདུག13

ལྔ།  མདོ་སྨད་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ལས་སུམ་པ་རྒྱལ་ཕྲན་གྱི་སྐོར་ཞེས་པའི་ནང་། ཁ་སྒང་བཀྲ་ཤིས་ཚེ་རིང་གིས་ཏུན་ཧོང་གི་ཡིག་རྙིང་དུ་ཡུལ་སུམ་ཡུལ་གྱི་ཡ་གསུམ་ནའ། རྗེ་འབལ་ལྗི་མང་རུ་ཏི། བློན་པོ་རླང་དང་ཀམ་གཉིས་ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་དྲངས་ཏེ། འདི་ཉིད་སྲོང་བཙན་མ་བྱོན་ཡར་སྔོན་གྱི་སུམ་པའི་གནས་ཚུལ་དང་། སུམ་པ་ནི་ཐོག་མར་ལི་ཡུལ་ནས་བྱུང་ཞིང་ཕྱིས་རིམ་གྱིས་བོད་ཡུལ་དུ་མཆེད་པའི་ལྟ་བ་བཟུང་འདུག”ཅེས་བཀོད་པ་གསལ།  གཞན་འདི་ནང་ད་དུང་དོན་གྲུབ་རྒྱལ་གྱིས། སུམ་པའི་རུ་འདི་དང་ཐོག་རྒྱ་ཆེན་པོ་མེད་པར་སྣང་ཡང་། རིམ་གྱིས་རྒྱ་ཆེ་རུ་སོང་སྟེ། ད་ལྟའི་ནག་ཆུ་ས་ཁུལ་དང་། ཆབ་མདོ་ས་ཁུལ། མདོ་ཁམས་ཀྱི་ས་ཆ་ཁག་གཅིག་ཀྱང་སུམ་པ་རུའི་ཁོངས་སུ་འདུས་པར་སྣང་།”ཞེས་བཀོད་འདུག

དྲུག  རྒྱལ་མོ་འབྲུག་པས། སུམ་པའི་མངའ་ཁོངས་ཀྱི་ནུབ་ནི་བོད་བཙན་པོ་འབྲོའི་ཡུལ་ཏེ་དེང་སང་གི་བཞད་མཐོང་སྨོན་དང་གཙང་འུ་ཡུག་མན་ཆད་ཕྱོགས་དང་། ཤར་ལྗང་ཡུལ་དང་ལྷོ་སྨོན་ཡུལ་ལ་ཐུག་གི་བར་གྱི་ཡུལ་འབངས་མང་པོ་རང་གི་དབང་འོག་ཏུ་བསྡུས་ཏེ།ཞེས་པ་དང་། གཞནདེ་ལྟར་སུམ་པའི་སྡོང་སྡེ་བཅུ་གཅིག་གི་མིང་ལས་དེང་སང་ས་ཡུལ་ངོ་ཟིན་པ་ནགས་ཤོད་ལྟ་བུ་རེ་གཉིས་ལས་མེད་ཀྱང་། འོན་ཏེ་ཞིབ་ཏུ་བརྟགས་ན་ཕལ་ཆེར་རྙེད་མི་འགྲོའམ་སྙམ་སྟེ། དཔེར་ན་རྩེ་མཐོན་ཕོ་མཐོན་ཟེར་བ་ནི་ཕལ་ཆེར་ཁྱུང་པོ་རྩེ་དྲུག་གི་ཐད་དེ་དེང་སང་གི་སྟེང་ཆེན་དང་སྦྲ་ཆེན་གྱི་རྫོང་ཕྱོགས་དང་།  རྒོད་ཚང་སྟོད་སྨད་ནི་དེང་གི་ནག་ཆུ་ས་ཁུལ་གྱི་ཨ་མདོ་དང་སྙེ་རོང་རྫོང་གི་ཕྱོགས་དང་། འཇོང་སྟོད་སྨད་ནི་ནེལ་པའི་ཆོས་འབྱུང་སྔོན་གྱི་གཏམ་མེ་ཏོག་ཕྲེང་བབྱ་བར་མཛོ་སྟོད་མཛོ་སྨད་ཅེས་བཀོད་འདུག་པ་དག་པར་མཐོང་སྟེ། ཚ་བ་མཛོ་སྒང་སྟོད་སྨད་དེ་དེང་སང་གི་མཛོ་སྒང་དང་སྨར་ཁམས་ཕྱོགས་འདི་ཡིན་པ་དང་། དྲེ་སྟོད་སྨད་བྱ་བ་ནི་དེང་སང་གི་ཡུལ་ཤུལ་ཁུལ་གྱི་ནང་ཆེན་ཐད་ཀྱི་ཏྲེ་རབ་ཁའི་ཡུལ་སྟོད་སྨད་ཕྱོགས་དང་། ཁ་རོ་ཁ་ཟངས་ནི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཡུལ་ངོས་བཟུང་བ་མ་མཐོང་རུང་ཁོ་བོས་བསམས་ན་ཆབ་མདོ་དང་བྲག་གཡབ་ཕྱོགས་འདི་ཨེ་ཡིན་སྙམ། གང་ཞེ་ན་ཆབ་མདོའི་མཁར་རོ་གནའ་ཤུལ་ལ་ཁ་རོ་ཞེས་བྲིས་པའང་ཡོད་པས་དཔྱད་པར་འོས་ཤིང་། ནགས་ཤོད་སྟོང་བུ་ཆུང་ནི་དེང་སང་འབྲི་རུ་རྫོང་གི་ཕྱོགས་འདི་ཡིན་པ་གནའ་བོའི་ས་མིང་མ་ཉམས་པར་ཡོད་པ་དང་། 14

བདུན། རྨེ་རུ་ཡུལ་ལྷ་ཐར་ལགས་ཀྱིས། སུམ་པ་ནི་དེང་གི་བོད་ལྗོངས་ཆབ་མདོ་ས་ཁུལ་གྱི་ལྷོ་རོང་དང་སྟེང་ཆེན། རི་བོ་ཆེ། དཔལ་འབར་བཅས་རྫོང་ཁག་དང་། ནག་ཆུ་ས་ཁུལ་གྱི་སྦྲ་ཆེན་དང་འབྲི་རུ།  ལྷ་རི་བཅས་རྫོང་ཁག དེ་མིན་མཚོ་སྔོན་ཡུལ་ཤུལ་ས་ཁུལ་གྱི་ཡུལ་གྲུ་ཁག་ཅིག་བཅས་ཀྱི་ས་ཁུལ་ལ་གོ་དགོས་ཞེས་བརྗོད།

གུས་པས་གོང་དུ་དྲངས་པའི་མཁས་པ་དག་གི་འདོད་ཚུལ་ནི་སྤྱིར་ཁྱད་པར་ཆེ་བ་འདི་ཙམ་མེད་པ་དང་། དགོངས་པ་དེ་དག་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་སུམ་པའི་ཡུལ་ལ་ངོས་འཛིན་བྱས་ཚེ།  སུམ་པ་དེ་ནི་དོན་དུ་ད་ལྟའི་བོད་ལྗོངས་ནག་ཆུ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་རྫོང་ཁག་ཁ་ཤས་དང་།  ཆབ་མདོའི་རྫོང་ཁག་ཁ་ཤས། མཚོ་སྔོན་ཡུལ་ཤུལ་ཁུལ་དང་རྒྱལ་མོ་རྔུལ་ཆུའི་རྒྱུད་གཡས་གཡོན། གདང་ལ་རི་རྒྱུད་ཀྱི་ལྷོ་བྱང་སོགས་པའི་ཡུལ་གྲུ་ཆེན་པོ་ཞིག་ལ་གོ་བར་སྙམ།

གཉིས་པ།  སྟོང་སུམ་པའི་སྐོར།

     རླངས་ཀྱི་པོ་ཏི་བསེ་རུལས། ལར་སྐྱེས་པའི་མིས་རང་གི་སྐྱེ་རྒྱུད་མ་ཤེས་ན། ནགས་ཁུང་གི་སྤྲེའུ་འདྲ། མི་རང་གི་ཆོ་འབྲང་མ་ཤེས་ན་གཡུ་འབྲུག་ཟོལ་མ་འདྲ། ཡབ་མེས་ཀྱི་ཡིག་ཚང་མ་ཤེས་ན་མོན་ཡུལ་ཡལ་བོར་དང་འདྲཞེས་པ་ལས། སྐྱེ་བོ་ཅི་དང་ཅི་རིགས་ཤིག་ཡིན་རུང་། རང་གི་ཆོ་འབྲང་རིགས་རུས་མ་ཤེས་ན་ད་གཟོད་གཡུ་འབྲུག་ཟོལ་མ་དང་འདྲ་བས། འདིར་ཁོ་བོས་དོན་ཚན་གྱི་ཁ་བྱང་ལ་སྟོང་སུམ་པ་ཞེས་བཀོད་དེ།  རྒྱལ་ཕྲན་སུམ་པ་དེ་ནི་བོད་ཀྱི་རུས་ཆེན་སྟོང་ལས་མཆེད་པའི་ལྟ་བ་འཛིན་ཡོད། དེའང་བོད་ཀྱི་རུས་ཆེན་བཞི་ནི་སེ་རྨུ་ལྡོང་སྟོང་ཞེས་ཡིག་ཚང་དང་བཤད་སྲོལ་ནང་མཐུན་ཤས་ཆེ་བའི་སྒོ་ནས་གནས་ཡོད་པ་དང་།  དེ་དག་གི་རུས་ཚན་སོ་སོར་མཆེད་པས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་འགྱུར་བ་དང་རིག་གནས་ཀྱི་རྨང་གཞི་བཏིང་པ་སོགས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་མང་དག་བྱུང་ཡོད།  སུམ་པའང་དེ་ལྟར་ཡིན་ཏེ།  སུམ་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་གྱིས་ཕྱིས་བོད་བཙན་པོའི་ཆབ་སྲིད་ལ་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་ཤུགས་རྐྱེན་དང་རྨང་གཞི་བཏིང་ཡོད།

དེར་སྐབས་སུ་བབས་པའི་སྟོང་སུམ་པའི་ལྟ་བ་དེ་ནི་འདི་ལྟར་ཡིན་ཏེ། བཤད་མཛོད་ཆེན་མོ་ལས། སྟོད་ཁམས་གསུམ་ན་རུས་རིགས་གསུམ། རྒྱ་དང་གུ་གེ་ཅོག་གེ་གསུམ། རྗེ་ཡི་སྐུ་ལ་འཚོ་བ་ཡིན། སྨད་ཁམས་གསུམ་ན་རུས་རིགས་གསུམ། ལྡན་མ་བྲེའོ་གསུམསུམཔ་གསུམ། བར་ཁམས་གསུམ་ན་རུས་རིགས་དྲུག བཙུན་པར་བྱེད་པ་སེ་དང་རྨུ། བཙན་པར་བྱེད་པ་ཁུ་དང་སྙགས་་་་་་་་་སྟོང་ལས་རྗེ་བཞི་ཁོལ་བརྒྱད་སྲིད་་་་་རུས་ཆེན་བཞི་ཡི་ཆད་ཚུལ་ཡིན15 ཞེས་སུམ་པ་དེ་ནི་སྨད་ཁམས་ན་ཡོད་པའི་རུས་རིགས་ཤིག་ཡིན་པ་བསྟན་ཡོད། དེའང་ཁོ་བོས་བསམས་པར་སུམ་པ་དེ་ནི་དང་ཐོག་མ་རུས་རིགས་ནས་ཕྱིས་སུ་ཚོ་པའི་མིང་ཆགས་པ་དང་། དེ་ནས་རུས་རིགས་དེའི་མི་གྲངས་དང་སྟོབས་འབྱོར་སོགས་ཆེ་རུ་སོང་ནས་ད་གཟོད་རུས་རིགས་ཀྱི་མིང་ཡུལ་གྲུའི་མིང་ལ་ཐོགས་པ་ཨེ་ཡིན་སྙམ། དེའང་ཁོ་བོའི་བསམ་ཚུལ་ཙམ་ལས་ལུང་དང་རིགས་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་དྲངས་རྒྱུ་མེད་པས། མཁྱེན་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་ཞིབ་པར་དཔྱད་པ་ཞུ། 

སུམ་པ་བོད་ཀྱི་རུས་ཆེན་སྟོང་ལ་གཏོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནི། ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་གསུང་འབུམ་པོད་བཞི་པའི་ནང་སྟོང་གི་རུས་ཆེན་ལས་མཆེད་པའི་མི་སྡེསུམ་པའམ་སུམ་བྷཞེས་འཁོད་ཡོད་པ་དང་།  ཡང་སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོས་མཛད་པའི་རྩིས་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་བེེཌཱུརྱ་དཀར་པོ་ལས། བྱི་བ་གླང་སྟག་ཡོས་འབྲུག་སྦྲུལ། རྟ་ལུག་སྤྲེལ་དང་བྱ་ཁྱི་ཕག དེ་ལའང་མིང་བརྡ་འདི་ལྟ་སྟེ། ཤིང་དང་སྟག་ཡོས་སྟོང་སུམ་ཞེས། ལྕགས་དང་བྱ་སྦྲེལ་སྦྲང་ཞང་ཞུང་། ས་དང་གཤེད་བཞི་རྒྱལ་དྲང་རྗེ། ཆུ་དང་བྱ་ཕག་ལྡོང་མི་ཉག”16ཞེས་པ་ལས།  ཤིང་དང་སྟག་ཡོས་སྟོང་སུམ་གྱི་ནང་དོན་ནི་སྟོང་གི་རུས་ལས་མཆེད་པའི་མི་སྡེ་སུམ་པར་གོ་བ་ཡིན། གཞན་ཡང“《པད་ཚལལས་སམ་བྷ་འབྲི་ཡི་རྒྱལ་པོ་ཡང་། རྒྱལ་ཕྲན་བཅུ་གཉིས་རྒྱུད་ལས་གྲོལ་་་་་སྐབས་འདིརསམ་བྷཞེས་པ་ནི། སུམ་པདང་། འབྲི་ཞེས་པ་ནིའབྲུལ་གོ་དགོས་པ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཡིན17ཞེས་པ་ལས་སུམ་པ་ནི་ཨ་ལྕགས་འབྲུའི་རིགས་རྒྱུད་ཡིན་པ་ཤེས་ངེས།

སུམ་པ་དེ་ནི་འབྲུ་ལས་མཆེད་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་ཡིན་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་ནི། “《པད་ཚལལས། གཏོ་ཕུག་ལྟར་ན་བོད་རྗེ་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོ་ཡན་ཆད་ཀྱི་རྒྱལ་ཕྲན་བཅུ་གཉིས་བྱུང་བ་དེ་རྣམས་ཡུལ་མི་ཉག་ནས་ལྡོང་རིགས་དང་། དེ་བཞིན་སུམ་བྷ་ནས་འབྲུ། ཞང་ཞུང་ནས་སྦྲ། འ་ཞ་ནས་རྒ་བྱུང་སྟེ་་་་་་་་་འདུག18ཅེས་གསལ་པོར་བཤད་ཡོད་པ་དེ་ལས། སུམ་པ་ནི་འབྲུའི་རིགས་ཡིན་པར་ཤེས།  གོང་གི་དོན་ཚན་དང་པོའི་ནང་ཞུས་པ་ཇི་བཞིན།རྒྱ་བོད་ཡིག་ཚང་ཆེན་མོཡི་ནང་དུའབྲུ་ཡིས་འབྲུ་མོ་ཕྲོམ་ཕྲོམ་ཐོབཅེས་པའི་ནང་དོན་ཞིག་ཡོད་པ་དང་། དེར་རེབ་གོང་རྡོ་རྗེ་མཁར་ལགས་ཀྱིས་འབྲུ་མོ་ཕྲོམ་ཕྲོམ་གྱི་ས་དེ་ངོས་འཛིན་བྱེད་སྐབས་སུམ་པའི་ཡུལ་དང་ངོ་བོ་གཅིག་པར་འཛིན་ཡོད་པ་མ་ཟད།  རྒན་ཐུབ་བསྟན་ཕུན་ཚོགས་ལགས་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་པདྨ་རཱ་གའི་ལྡེ་མིག་ནང་དུ་ནང་དོན་འདི་འདྲ་ཞིག་བྲིས་འདུག་སྟེ། རུས་མཛོད་ལས་གསལ་པ་ལྟར་ན། པ་མ་ལེ་པང་ནི་མི་ཉག་གི་ཡུལ་ཏེ་ཁམས་ཀྱི་ཤར་ལྷོའི་་་་་་་འབྲུ་མོ་ཕྲོམ་ཕྲོམ་ནི་སུམ་པའི་ཡུལ་ཏེ། ཁམས་ཀྱི་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡུལ་གྲུ་རྣམས་དང་། ལྷ་སའི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་ལུང་པ་འདི་དག་ལ་ཟེར། ལྒར་པ་མེམ་པོ་ནི་་་་་་་་་་་་ཤར་རྒྱལ་རོང་བར་གྱི་ཡུལ་གྲུ་འདི་དག་ལ་ཟེར་ཞེས་མིའུ་གདུང་དྲུག་གི་མི་རྒྱུད་དེ་ས་ཆ་གང་དུ་གནས་མིན་གསལ་བར་བསྟན་ཡོད། གོང་གི་ལུང་རིགས་དག་ལས་སུམ་པ་དེ་ནི་འབྲུ་ཡི་རིགས་རྒྱུད་ཡིན་པ་གསལ་རྟོགས་ཐུབ་པ་དང་།  ཨ་ལྕགས་འབྲུ་ནི་རུས་ཆེན་སྟོང་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན། དེའང་གུས་པས་གང་བྱུང་དུ་ཁ་ཚོན་བཅད་པ་མིན་ཏེ། དེ་ནི་རུས་མཛོད་ལས། ཨ་ལྕགས་འབྲི་ནི་སྔོན་སྤྲེའུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རང་ཉིད་ཀྱི་མི་ཚན་བཞིར་བཅད་པའི་ནང་གི་སྟོང་ཞེས་པ་དེ་ཉིད་ཡིན་ལ། དེ་ལ་ཨ་ལྕགས་འབྲི་ཞེས་ཟེར་ཞེས་པ་གསལ་པོར་འཁོད་ཡོད་པ་དང་། གཞན་འབྲུ་ཡི་རིགས་རྒྱུད་ནི་དགྲ་ལ་རྒོད་པར་བསྟན་ཡོད་དེ། རྒྱ་བོད་ཡིག་ཚང་ཆེན་མོཡི་ནང་དུ། དཔའ་རྒྱ་སྟག་མཆེ་སྟེར་མ་ཉམས་པ། ཨ་ལྕགས་འབྲུའི་བུ་རྒྱུད་ཡིན་ཞེས་བཀོད་ཡོད།

ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྒྱལ་མོ་འབྲུག་པས་སྤེལ་བའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་གི་སུམ་པ་དང་སུམ་པའི་རྒྱལ་ཁམས་སྐོར་ལ་དཔྱད་པ་ཞེས་པའི་ནང་ཁོང་གིས་ཡིག་རྙིང་འདི་འདྲ་ཞིག་དྲངས་འདུག་སྟེ། “《མིའུ་རིགས་བཞི་ལྷ་སེལ་ལྷ་མཆོད་རྒྱས་པལས། སྟོང་སུམ་པའི་ལྷ་སྐལ་དུ། གནས་གསས་དཀར་པོ་དང་།ཞེས་པ་དང་། “《སྲིད་པ་རྒྱུད་ཀྱི་ཁ་བྱང་ཆེན་མོལས་ཀྱང་་་་ལྷ་སྲིན་མིའི་རྒྱུད་དུ་སྤེལ་་་་སྟོང་གསུམ་པའི་མི་ཡང་རྒྱུད་དུ་འཕེལ། སུམ་པ་ཀུན་ལ་བཀའ་དྲིན་བཏགས་སོཞེས་བཀོད་འདུག ལུང་དྲངས་པའི་ཚིག་རྐང་དེ་དག་གི་ནང་དུ་སུམ་ནི་སྟོང་གི་རུས་རིགས་ལ་གཏོགས་པ་ནི་ཨ་ཅང་བརྗོད་མེད་ཅིག་རེད་འདུག

གོང་གི་སྒྲུབ་བྱེད་དེ་དག་རྒྱུད། རྒྱལ་ཕྲན་སུམ་པ་དེ་ནི་རུས་ཆེན་སྟོང་ལ་གཏོགས་པ་དང་། གཞན་ད་བར་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ནས་སྤྱིར་བཏང་སུམ་པ་སྟོང་རིགས་ལ་གཏོགས་པ་ནི་བཞེད་པ་གཅིག་མཚུངས་སུ་གནས་འདུག  ཁོ་བོ་ནི་རྣམ་དཔྱོད་ཀྱི་བློ་རིག་ལྡན་མེད་རྐྱེན། སྔར་ཡོད་ཀྱི་ཡིག་ཚང་དང་ལོ་རྒྱུས་ལ་མཁས་པའི་སྨྲ་བ་པོ་རྣམས་ཀྱི་གསུང་རྣམས་དཔྱད་བསྡུར་བྱས་ནས། ད་གཟོད་སུམ་པ་ནི་སྟོང་རིགས་ལ་གཏོགས་པའི་ལྟ་བ་དེ་འཛིན་པ་ཡིན། དེའང་རུས་ཆེན་སྟོང་གི་བྱུང་ཚུལ་ནི།  བཀའ་ཆེམས་ཀ་ཁོལ་མལས། བོད་མིའི་ཐོག་མའི་བྱུང་ཚུལ་བརྗོད་སྐབས།་་་་་་་་་དེའི་འོག་མ་འགྲམ་ཤ་སྟོང་ངེ་བྱས་པ་ཞིག་བྱུང་ནས། མིང་རུས་སྟོང་བྱ་བར་བཏགས་ཏེ། སྟོང་ལ་རྗེ་བཞི་་་་་བོད་ཡུལ་ཁ་བ་ཅན་གྱི་མི་ལ་སྔ་བ་ཡང་དེ་རྣམས་ཡིན་ནོ19ཞེས་སྟོང་བྱ་བའི་རུས་འདི་ནི་འདྲ་བ་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ནས་མིང་བཏགས་ཡོད། དེ་ལས་གཞན་ད་དུང་སྟོང་གི་ནང་ནས་རིགས་བཟང་པོ་གཙོ་བོ་རྣམས་ལ་ཨ་ཐང་འབྲུ་ཞེས་བརྗོད་པ་དང་། ཨ་ཐང་འབྲུ་ནི་ཨ་ལྕགས་འབྲུ་དང་དོན་མཚུངས། དེ་བཞིན་གཉའ་གོང་དཀོན་མཆོག་ཚེ་བརྟན་གྱིས་བརྩམས་པའི་བརྡ་རྙིང་ཡིག་ཆའི་ཚིག་དོན་ཀུན་ཁྲོལ་ནང་སུམ་པའི་ཡུལ་དུ་ཕྱུགས་ལས་གཙོ་བོར་གཉེར་པ་དང་གནག་ཕྱུགས་མཛོ་དར་ས་ཡིན་པས་མཛོ་སུམ་པ་ཞེས་པའང་བྲིས་འདུག  དེ་དང་དེ་འདྲ་བའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ནང་གསལ་བའི་སུམ་ཡུལ་གྱི་བློན་པོ་རླང་དང་ཀམ་གཉིས། ཕྱིས་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་ནང་། ཁྲི་ཁ་སྟག་གཟིགས་དང་ཁབ་གླང་བཟའ་ཁྲི་མར་བཤོས་པའི་སྲས་མཆེད་ལྔ་སུམ་པའི་ལྷར་གྱེས་ཞེས་པ། གཞན་བོན་གྱི་ཡིག་ཆ་དུ་མའི་ནང་སུམ་པ་གླང་གི་གྱིམ་ཤོད་ཅེས་པ། རླངས་ཀྱི་རྒྱུད་པ་དང་ནགས་ཤོད་དབར་ལ་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་སོགས་ཀྱི་ལྟ་བ་དུ་མ་འདུག་སྟེ། དེ་རྣམས་ནི་ཁོ་བོས་ཡིན་མིན་གྱི་བརྡར་ཤ་དཔྱོད་ཐུབ་ཀྱི་མིན་འདུག་ལ། ད་ལྟ་ལོ་ངོ་སྟོང་ཕྲག་གསོན་པའི་རྒན་པོ་འདི་འདྲའང་མེད་རྐྱེན། དོན་དངོས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ནི་ཅི་འདྲ་ཡིན་མིན་གསལ་བོར་ཞུ་ཐབས་བྲལ། འོན་ཀྱང་བོད་ལྗོངས་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོའི་ཤེས་རམས་ཞིབ་འཇུག་སློབ་མ་བསྟན་འཛིན་མཚུངས་མེད་ལགས་ཀྱི་མཐར་ཕྱིན་དཔྱད་རྩོམ་ནང་ཁོང་གིས་ནང་དོན་ཧ་ཅང་གཟབ་པའི་སྒོ་ནས། ནགས་ཤོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་དཔྱད་པ་ཤིན་ཏུ་ཟབ་པོ་བྱས་འདུག་པས། མཁྱེན་ལྡན་ཚོས་ཤེས་པར་འདོད་ན་ཁོང་གི་དཔྱད་རྩོམ་དེ་བཙལ་ནས་གཟིགས་པར་འཚལ།

གསུམ་པ།  བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དང་སུམ་པའི་འབྲེལ་བ།

བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དུས་སུ་ཁྱིམ་མཚེས་ཀྱི་རྒྱལ་ཕྲན་ཁག་ལ་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་བཙུགས་ཡོད་ཅིང་། དེས་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་དང་དཔལ་འབྱོར། དམག་དོན། ལམ་ལུགས། རིག་གནས་སོགས་ལ་ཕྱོགས་གང་ཅིའི་ཐད་ནས་ཤུགས་རྐྱེན་མང་པོ་ཞིག་ཐེབས་ཡོད། དེའང་སྐབས་སུ་བབས་པའི་སུམ་པ་དེ་ནི་ཡར་ལུང་སྤུ་རྒྱལ་གྱི་བཙན་པོ་གཉའ་ཁྲིའི་དུས་ནས་གང་ལ་གང་འོས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ཡོད་ངེས་ཡིན་ཏེ། ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོནལསསུམ་པའི་བོན་པོ་ཨོ་ཡོང་རྒྱལ་བ་བཏུལ། སྣུབས་ཇི་སྲིད་པ་རྒྱལ་ཕྲན་འབངས་སུ་འདུས20ཞེས་པ་འཁོད་ཡོད་པ་དང་།  གཞནལྡེའུ་ཆོས་འབྱུངནང་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོས་ཡུམ་བུ་བླ་མཁར་བརྩིགས་པ་དང་སུམ་པ་ཤང་གི་རྒྱལ་པོ་བཏུལ་པ་གཉིས་དུས་མཚུངས་སུ་བཀོད་པ་སོགས་ལས་སྤྱིར་ན་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོས་སུམ་པའི་བོན་པོ་ཨོ་ཡོང་རྒྱལ་བའམ་སུམ་པ་ཤང་གི་རྒྱལ་པོ་བཏུལ་ནས་རིམ་བཞིན་ཡར་ཀླུང་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི་འགྲམ་ལ་གནས་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་དག་མངའ་འོག་ཏུ་བཅུག་ཡོད་པ་ཤེས།  དེར་སྨོས་པའི་སུམ་པའི་བོན་པོ་ཨོ་ཡོང་དང་སུམ་པ་ཤང་གི་རྒྱལ་པོ་ནི་ཁོ་བོས་བསམས་ན་མི་གཅིག་ལ་གོ་སྙམ། དེ་ནི་སྐབས་དེའི་སུམ་པ་རྒྱལ་ཕྲན་གྱི་བྱེ་བྲག་ཡུལ་ཉི་ཚེ་བ་ཞིག་ཡིན་ཏེ།  རྒན་རྒྱལ་མོ་འབྲུག་པ་ལགས་ཀྱིསསུམ་པ་ཤང་གི་རྒྱལ་པོ་ཟེར་བ་དེ་ནི་ཡུལ་ཡར་ཀླུང་གཙང་པོའི་བྱང་རྒྱུད་ཀྱི་ཉིན་ངོས་དེང་སང་གི་བོད་ལྗོངས་རྣམ་གླིང་རྫོང་གི་ཤངས་ཆུའི་བྱང་སྟོད་ཕྱོགས་དེ་ཡིན་དགོས་ཏེ། བོད་རྗེ་གཉའ་ཁྲིའི་སྔོན་དུ་སུམ་པའི་སྟོབས་ཤུགས་ཡར་ཀླུང་གཙང་པོའི་བྱང་རྒྱུད་ཀྱི་ཤངས་རྣམ་གླིང་ཕྱོགས་ལ་སླེབས་ནས་ཡུལ་གྱི་བདག་པོར་གྱུར་བའི་བོན་པོའམ་རྒྱལ་པོ་ཞིག་ཡིན་པར་གོ་དགོས། ཤང་སུམ་པ་ཞེས་པ་སྐབས་དེའི་སུམ་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་གྱི་བྱེ་བྲག་ཡུལ་ཉི་ཚེ་བ་ཞིག་ལ་གོཞེས་གསུངས་འདུག་པས། དེ་ནི་དོན་ལ་གནས་པར་སྙམ། དེས་ན་སྐབས་དེའི་སུམ་པ་དང་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོའི་དབར་དང་ཐོག་སོ་སོར་གནས་པའི་རུས་རྒྱུད་ཚོ་པ་ནས་ཕྱིས་སུ་གཅིག་གིས་གཅིག་ལ་དབང་སྒྱུར་བྱེད་པའི་འབྲེལ་བར་གྱུར་ཡོད།

དེ་ནས་རིམ་བཞིན་བཙན་པོ་འབྲོ་སྙན་ལྡེ་རུའི་སྐབས་སུ། ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུངལསའབྲོ་སྙན་ལྡེ་རུས་དྭགས་པོའི་མཆིམས་བཟའ་ཀླུ་རྒྱལ་མཚོ་མོ་ཇོ་མོར་བླངས་པས། ཚེ་སྟོད་ལ་སྲས་མེད་ནས་སུམ་པའི་ཡུལ་དུ་བྱོན་ཏེ། སུམ་པའི་བོན་པོ་་་་་ཞིག་གི་ཆུང་མ་རྒྱ་མོ་ཆ་ལྕམ་བྱ་བ་དང་འགྲོགས་པ་ལས་སྲས་སུམ་རི་རིང་པོ་འཁྲུངསཞེས་གསལ་བ་དང་། དྭགས་མོས་སྲས་དམུས་ལོང་ཞིག་བལྟམས་པ་ལ་ཁྱོད་འ་ཞའི་ཡུལ་ནས་སྨན་པ་བོས་ལ་མིག་ཕྱེས་རྒྱལ་ས་གྱིས། མིག་མ་བྱུང་བའམ་གདུང་ཆད་པ་འདྲ་ན་སུམ་པའི་ཡུལ་ན་བོན་པོའི་ཆུང་མ་རྒྱ་མོ་རྒྱ་ལྕམ་བྱ་བ་ལ་ངའི་བུ་སུམ་རི་རིང་པོ་བྱ་བ་ཡོད་བོས་་་་ཕྱིར་གསོན་པོར་དུར་དུ་ཞུགས་སྐད21ཅེས་པ། དེ་བཞིནལྡེའུ་ཆོས་འབྱུངལསའབྲོ་སྙན་ལྡེ་རུ་གསོན་དུར་དུ་བང་སོར་གཤེགས་ཁར། སྲས་དམུས་ལོང་དཀོན་པ་དགྲ་ལ་ཞལ་ཆེམས་བཞག་པ་་་་སུམ་པའི་ཡུལ་ན་ངའི་བུ་སུམ་རི་རིང་པོ་བྱ་བ་རྒྱ་མོ་ཆ་ལྕམ་ལ་བཙས་ནས་ཡོད་པས་དེ་སྤྱན་དྲོངས་་་གསོན་དུར་དུ་གཤེགས་སོཞེས་པ་སོགས་ལས་བཙན་པོ་འབྲོང་གཉན་ལྡེའུའི་དུས་སྐབས་སུ་བཙན་པོས་སུམ་པའི་བོན་པོའི་ཆུང་མ་ཞིག་དང་བཤོས་པ་ལས་སྲས་སུམ་རི་རིང་པོ་ཞེས་པ་འཁྲུངས་པ་དང་།  བཙན་པོའི་ཇོ་མོ་མཆིམས་བཟའ་ཀླུ་རྒྱལ་མཚོ་ལས་བཙས་པའི་སྲས་དེ་ནི་དམུས་ལོང་ཡིན་ཕྱིན། བཙན་པོའི་གདུང་རྒྱུད་ཆད་ལ་ཉེ་བས་ད་གཟོད་སུམ་པའི་ཡུལ་ནས་རྒྱ་མོ་རྒྱ་ལྕམ་གྱི་སྲས་སུམ་རི་རིང་པོ་གདན་དྲངས་དགོས་པར་སྨོས། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཚང་འདི་དག་ནང་བཀོད་པར་གཞིགས་ན། བཙན་པོ་འབྲོང་གཉན་ལྡེའུས་སུམ་ཡུལ་ལ་བྱོན་ནས་བོན་པོའི་ཆུང་མ་དང་འབྲེལ་བ་བྱུང་ཡོད་པ། བོན་པོ་དེའང་ད་ལྟའི་ཆ་ནས་བལྟས་ན་དེ་དུས་སུམ་པའི་ནང་གོ་གནས་ཅུང་མཐོ་བ་ཞིག་རེད་སྙམ།  ལྷག་དོན་དུ་སྐབས་དེའི་སུམ་པའི་སྟོབས་ཤུགས་ནི་བོད་དང་སྤྱིར་བཏང་མཉམ་པ་ལས་ཆུང་བ་ཡོད་མི་སྲིད།  གཞན་སྐབས་དེ་དུས་བཙན་པོ་འབྲོང་གཉན་ལྡེའུ་སུམ་པའི་ཡུལ་ལ་བྱོན་ནས།  བུ་མོ་ཞིག་དང་བཤོས་པ་ལས་དོན་གཞན་མེད་ན། ད་གཟོད་སུམ་ཡུལ་གྱི་བུ་མོ་མང་པོའི་ཁྲོད་ནས་ཁོང་གིས་བོན་པོའི་ཆུང་མ་ཞིག་དང་བཤོས་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཡིན། དེ་དག་ནི་ད་ལྟའི་ཆ་ནས་སྤྱིར་ཚོད་བགམ་བྱེད་དཀའ་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། བཙན་པོ་འབྲོང་གཉན་ལྡེའུའི་ཕྱིས་སུ་དེ་དང་འབྲེལ་བའི་དོན་ཡང་བྱུང་མེད་རྐྱེན། ཤིན་ཏུ་ནས་ཚོད་བགམ་བྱེད་དཀའ། འོན་ཀྱང་སྐབས་དེའི་སུམ་པ་དང་བོད་དབར་ལ་འབྲེལ་བ་ངེས་ཅན་ཞིག་ཡོད་པ་ནི་སྨོས་མི་དགོས་པ་རེད།

བཙན་པོ་འབྲོང་གཉན་ལྡེའུའི་སྲས་དམུས་ལོང་དཀོན་པ་དགྲས་འ་ཞའི་སྨན་པ་བོས་ཤིང་མཚན་ལ་སྟག་རི་གཉན་གཟིགས་གསོལ།  བཙན་པོ་དེས་སྲིད་དབང་འཛིན་པའི་རིང་བོད་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་རྒྱ་སྐྱེད་བཏང་བ་དང་། མཁས་དགའ་ལསརྒྱལ་ཕྲན་རྣམས་ཀྱི་སུམ་གཉིས་མངའ་འོག་འདུས། བན་པོ་རྗེའུ་ཞ་རྗེ་དྲང་གར་རྗེ། ཟིན་པོ་རྗེ། ཞང་ཞུང་རྗེ་རྣམས་བཏུལ། ཞང་སྦས་གནོན་གསུམ་འབངས་སུ་ཆུདཅེས་པ་ལས་ཤེས་ཐུབ། ལྷག་དོན་དུ་བཙན་པོའི་དེའི་སྲས་གནམ་རི་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐུ་དུས་སུ་སྤུར་རྒྱལ་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ནི་གཅིག་འགྱུར་དུ་འགྲོ་བའི་བར་བརྒལ་དུས་ཤིག་ཡིན། ཆབས་ཅིག་མཐའ་འཁོར་གྱི་རྒྱལ་ཕྲན་དག་བཙན་པོའི་རྒྱལ་ཁབ་ལ་མགོ་འདོགས་པ་དང་ཕན་ཚུན་མནའ་འབྲེལ་བ་སོགས་རབ་དང་རིམ་པའི་འབྲེལ་བ་བྱུང་ཡོད། དེ་ལས་སྐབས་བབས་ཀྱི་སུམ་པ་དེ་ནི་དུས་ནམ་ཞིག་ལ་བཙན་པོའི་མངའ་འོག་ཏུ་བསྡུས་པ་མ་ཤེས་རུང་། གང་ལྟར་དེ་ནི་སྔོན་བཙན་པོའི་མངའ་འོག་ཏུ་བསྡུས་པ་དང་། དེ་ནས་རིམ་བཞིན་ངོ་ལོག་པ་ནི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ནང་ཧ་ཅང་གསལ་བར་འདུག་སྟེ།བཙན་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་རིང་ལ། ཡབ་འབངས་ནྀ་ལོག གཉེན་ཞང་ཞུང་། མཛོ་སུམ་པ། ཉག་ཉི་དགས་པོ། རྐོང་པོ། མྱང་པོ་ཀུན་ཀྱང་ལོག ཡབ་གནམ་རྀ་སློན་མཚན་དུག་བོན་ཏེ་བཀྲོངས་སོ། སྲས་སྲོང་བརྩན་སྐུ་གཞོན་མ་ཕན་ཏེ། གཟོད་མ་དཀུའ་བ་དང་།22 ཞེས་པ་ལས་གསལ།  ལུང་དྲངས་པའི་ཡི་གེ་དེ་ལས་སུམ་པ་ནི་བོད་ཀྱི་མངའ་འོག་ཏུ་བསྡུས་པ་གསལ་པོ་ཡིན་པ་དང་། ཕྱིས་སུ་ངོ་ལོག་པ་ཡིན། དེ་ནིའུང་གྀ་འོག་དུ་མྱང་མང་པོ་རྗེ་ཞང་སྣང་གྀས། སུམ་པ་མཐའ་དག་དམགིས་གདབ་མྱི་དགོས་པར། ལུག་རྟུག་གིས་སྒྱུ་ཕབ་སྟེ། ལྕེའྀ་ཐོར་ཐོ་ལ་བརྗོད་ནས། ཁྱྀམ་གྲངས་མ་ཤོར་པར་ཡོངས་ཀྱིས་འབངས་རྣལ་མར་བཀུག་གོ23ཞེས་འཁོད་པ་ལས། བཙན་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐུ་དུས་སུ་སུམ་པ་སླར་ཡང་བོད་ཀྱི་མངའ་འོག་ཏུ་བསྡུས་པ་དང་། རིམ་བཞིན་བཙན་པོས་དེ་ཉིད་རུའི་སྒྲིག་གཞིར་བཀར་ནས་བོད་ཀྱི་མངའ་རིས་དངོས་མར་གྱུར་པར་འཁོད་རུང་། རྒྱའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་དུ་མར་སུམ་པར་རང་ཉིད་ཀྱི་སྲིད་དབང་དང་དམག་དཔུང་། ཆབ་སྲིད་སྒྲིག་གཞི་སོགས་ཡོད་པའི་དབང་གིས། བཙན་པོའི་དབང་འོག་ཏུ་འཛུལ་འདོད་མེད་ཅིང་། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱ་ནག་ཐང་ལའང་འབྲེལ་བ་གང་ཐུབ་བྱེད་བཞིན་མཆིས་པར་བརྗོད་འདུག  དེས་ན་སུམ་པ་དེ་ཡང་སྙིང་རྒྱ་ནག་ཐང་དང་འབྲེལ་བ་བྱས་ཡོད་མེད་ནི་ཁོ་བོས་བདེན་ཁ་གསལ་སྟོན་མི་ཐུབ་རུང་། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ནང་སུམ་པ་དེ་ནི་དངོས་སུ་བོད་ཀྱི་མངའ་འོག་ཏུ་བསྡུས་པ་གསལ་འདུག་ལ། ཕྱིས་བཙན་པོས་རུ་ལྔ་སྒྲིག་གཞིར་དབྱེ་བའི་ནང་སུམ་པའི་རུ་ཞེས་རུ་གཅིག་དམིགས་སུ་གསལ་སྟོན་བྱས་འདུག་པ་ལས་ད་གཟོད་སུམ་པ་དེ་ནི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་ཨ་ཅང་བརྗོད་མེད་ཞིག་རེད། ཕྱིས་ཀྱི་བཙན་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྐུ་དུས་སུ་སུམ་པའི་གནས་བབས་དང་། བཙན་པོའི་མངའ་ཞབས་སུ་ཇི་ལྟར་གནས་ཡོད་མིན་ནི་ཁོ་བོར་ལུང་རིགས་དྲངས་རྒྱུ་མེད་པས་ཞུ་ཐབས་བྲལ།

བཞི་པ།  སུམ་པ་དང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ། ཟིང་པོ་རྗེའི་སྐོར།

ལོ་རྒྱུས་ལ་དོ་སྣང་བྱེད་མཁན་གྱི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་ཡིན་ཚེ། སུམ་པ་དང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ། དེ་བཞིན་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ། ཟིང་པོ་སོགས་འབྲེལ་བ་ཡོད་པར་སྨྲ་བའི་དཔྱད་རྩོམ་དང་ཡིག་ཆ་དུ་མ་ཡོད་པ་ཐོས་མྱོང་ལ། དངོས་སུ་ཡི་གེར་ཕབ་པའང་མཐོང་སྲིད། སྤྱིར་ན་ལོ་རྒྱུས་ནི་མིའི་རིགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་དང་རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི་འདས་ཚར་བའི་སྔོན་བྱུང་གི་བྱ་བ་དང་། སྔོན་བྱུང་གི་ལོ་རྒྱུས་བཀོད་པའི་ཡི་གེ་དང་ལོ་རྒྱུས་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་པའི་ཚན་རིག་གཉིས་ཀྱི་མིང་ཡིན་རྐྱེན། དེ་ལ་དངོས་ཡོད་རང་བཞིན་དང་བདེན་པ་མིན་པའི་ཆ་གཉིས་ཀ་ལྡན་ཡོད་པར་སྙམ། ལྷག་དོན་དུ་སྐབས་སུ་བབས་པའི་སུམ་པ་དང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ནི་བར་སྐབས་ཤིག་གི་རིང་ལ་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་དུ་མའི་དཔྱད་རྩོམ་ནང་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་པ་བཀོད་ཡོད་རྐྱེན། ད་གཟོད་དབུས་གཙང་ཁུལ་གྱིཞེས་ཀློག་པ་དང་ཨ་མདོའི་ཁུལ་གྱིཞེས་ཀློག་པ་ལྟར་དོན་མེད་ལྟ་བུའི་རྙོག་དྲ་དུ་མ་བྱུང་ཡོད། ཁོ་བོ་ནི་སྔོན་ཆད་སུམ་པའི་སྐོར་ལ་དེ་ཙམ་གྱི་རྒྱུས་མངའ་མེད་ལ་དོ་སྣངའང་འདི་འདྲ་བྱེད་མ་མྱོང་། འོན་ཏེ་རང་ཉིད་ཀྱིས་བལྟ་མྱོང་བའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་འཁོད་པའི་ཡིག་ཚང་རེ་གཉིས་ནང་སུམ་པ་ནི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ཡིན་པ་ཞིག་མཐོང་མ་མྱོང་། ཕྱོགས་གཅིག་ནས་བརྗོད་ན་མ་མཐོང་ཕྱིར་ན་མེད་པ་མིན་ཞེས་པ་ལྟར། དེ་ནི་གུས་པ་རང་ཉིད་ཤེས་རྒྱ་དང་བལྟ་རྒྱ་ཆུང་བའི་རྐྱེན་གྱིས་ཡིན་སྲིད། འོན་ཀྱང་ད་ཐེངས་ཀྱི་དཔྱད་རྩོམ་འདི་འབྲི་བའི་རིང་གུས་པས་ཡིག་ཆ་དང་དཔྱད་རྩོམ་དུ་མར་ཞིབ་པར་བལྟ་དུས། སུམ་པ་དང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ནི་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་པར་སྨྲས་ན་གང་ལ་གང་འོས་ཀྱི་སྐྱོན་འདུག་སྙམ།

རྒྱའི་ཡིག་ཚང་གི་ནང་དུ་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་འདུག་སྟེ། ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་དང་། ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་རེད། དེའངནུབ་ཕྱོགས་ན་གནས་པའི་བུད་མེད་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་དེའི་གནས་ཡུལ་ནི་ཚུང་ལིན་གྱི་ལྷོ་ཕྱོགས་ཡིན24 ཞེས་འཁོད་འདུག་པ་དང་། ཕྱིས་སུ་ཞིབ་འཇུག་པ་མང་པོས་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་དེ་ནི་སུམ་པ་ཡིན་པར་ངོས་ཟིན་གྱི་འདུག  ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་དེ་ཡོད་རྐྱེན་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་དེར་ཕྱིས་སུ་ཐད་ཀར་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ལ་གྲགས་ཞིང་། དེ་དང་བསྟུན་ཞིབ་འཇུག་པ་མང་པོས་དཔྱད་རྩོམ་ནང་ཐད་ཀར་ཤར་ནུབ་ཀྱི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་པོ་གཞི་གཅིག་ལ་ངོས་འཛིན་པའང་འདུག  གཞན་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་དེཤར་ཕྱོགས་ནི་མོའོ་ཀྲོའོ་དང་མི་ཉག་ལ་ཐུག ལྷོ་ཡའ་ཀྲོའོ་དང་འབྲེལ་བ། ས་མཚམས་ནི་བློ་མྱཱ་དང་། པེ་གླང་གིས་ཕན་ཚུན་བཅད། རྒྱལ་ཁམས་ནི་ཤར་ནུབ་ཉིན་དགུ་དང་། ལྷ་བྱང་ཉིན་ཉིས་ཤུ་བསྐྱོད་པའི་ཁྱོན་ཡོད། ཆེ་ཆུང་བསྡོམས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་བརྒྱད་ཅུ་ལྷག་དང་རྒྱལ་ས་ནི་ཁང་ཡན་ཁྲོན་ཡིན་པ།དབུས་སུ་གཙང་ཆུ་ལྷོར་རྒྱུག་ཞིང་། ཆུ་བོའི་གཞུང་ལ་གཡག་གི་པགས་པས་བཟོས་པའི་ཀོ་གྲུ་གཏོང་བ། དུད་ཁྱིམ་ཁྲི་བཞི་ལྷག་དང་དམག་ཧྲག་ཁྲི་བརྒལ་བ་རྣམས་དེའི་རི་རྒྱུད་དུ་གྲམས་ནས་གནས་སྡོད་བྱེད 25 ཅེས་བཀོད་འདུག  སུམ་པ་ནི་ཆོས་འབྱུང་ནང་སྲོང་བཙན་སྐབས་སུ་རུ་སྡེར་དབྱེ་ནས་སུམ་རུ་བཟོས་པ་དང་། དེའི་དབུས་ཚད་ནི་རྒྱ་ཤོད་སྟག་པ་ཚལ་ཡིན་པ་ཁ་གསལ་འཁོད་ཡོད།  དེར་གཞིགས་ན་ད་གཟོད་རྒྱ་ཡིག་ཚང་ནང་ཐོན་པའི་“苏毗”26དང་སུམ་པ་གཉིས་ནི་གཞི་གཅིག་ལ་མི་གནས་སྙམ། དེའང་དང་ཐོག་མ་སུམ་པ་དང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་དབར་འབྲེལ་བ་ཡོད་མིན་ནི་རྒྱའི་མཁས་པ་རེན་ནཱའེ་བྱང་གིས་དུས་རབས་ཉིས་ཤུའི་ལོ་རབས་བཞི་བཅུར་བྲིས་པའིསུའེ་ཐང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ27ཅེས་པའི་ནང་ཐོག་མ་བྲིས་ཡོད་པ་དང་། དེའི་ནང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ནི་སུམ་པ་ལས་མཆེད་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་རྒྱལ་མོའི་རུས་སུམ་པ་ཡིན་པ་ལྟ་བུར་བརྗོད་པ་ལས་སུམ་པ་དང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་གཞི་གཅིག་ལ་འཛིན་མི་འདུག  འོན་ཀྱང་དེའི་ཕྱིས་སུ་རྒྱའི་མཁས་པ་ཡང་ཀྲེན་ཀང་གིས་བྲིས་པའིསུམ་པར་ཐོག་མ་དཔྱད་པ28 ཞེས་པའི་ནང་རྒན་རེན་ནཱའེ་བྱང་གི་ལྟ་བ་རྒྱུད་འཛིན་བྱས་པའི་ཁར་སུམ་པ་ནི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་དང་གཞི་གཅིག་ཡིན་པར་སྨྲས་འདུག  དེས་རྐྱེན་ཕྱིས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་པ་མང་པོས་ལྟ་བ་དེ་འཛིན་ནས་སུམ་པ་དང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་གཅིག་པར་སྨྲ་བ་དང་། རྒྱའི་ཡིག་ཚང་ནང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་བཀོད་ཡོད་པ་དེའང་སྣང་མེད་ལ་འཛིན་གྱི་འདུག  དེ་ནི་གུས་པས་གོང་དུ་སྨོས་པ་ལྟར་སུམ་པ་དང་ཤར་ནུབ་གཉིས་ཀྱི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་གནས་ཡུལ་ནི་གཅིག་པ་མིན་པའི་ཐོག་ནས་ཤེས་སྙམ།  སུའེ་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་ཐང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ནུབ་ཡུལ་ཟིན་ཐོ་སོགས་ཀྱི་སྟེང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ནི་ལི་ཡུལ(于阗)ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་ལེ་དབར་སུམ་སྟོང་མཚམས་ན་ཡོད་པ། གནས་ཡུལ་ནི་དེང་གི་བལ་ཡུལ(原婆罗西摩补罗国)དང་རི་བོ་ཧི་མ་ལ་ཡའི་ཤར་ནུབ་ཀྱི་ས་མཚམས་ལ་སྙེགས་ཞེས་བྲིས་འདུག དེ་ནི་གོང་གི་ཚུང་ལིན་གྱི་ལྷོ་ཕྱོགས་ལ་གནས་པའི་ནུབ་ཕྱོགས་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ཡིན་པ་དང་། ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ནི་རྒྱའི་ཡིག་ཚང་ནང་ཇི་ལྟར་བཀོད་ཡོད་མིན་གུས་པས་གོང་ནས་སྨོས་ཟིན།  གཞན་སུམ་པ་དེ་ནི་རྒྱའི་ཐང་ཡིག་གསར་མའི་(新唐书・西域传)ནངསུམ་པ། ནུབ་ཆཱང་རིགས་ལ་གཏོགས་པ། ཕྱིས་སྤུ་རྒྱལ་གྱི་མངའ་འོག་ཡིན་པ། ཡུལ་ཚོ་ཆེ་ཤོས་ཡིན། ཤར་མདོ་སྨད་དང་འབྲེལ་བ། ནུབ་་་་་་དུད་ཁྱིམ་ཁྲི་གསུམ་ཡོད་པ29སོགས་བཀོད་འདུག དེ་དག་བསྡུར་བ་གཏོང་བའི་སྐབས་སུ་སུམ་པ་དེ་དང་ཤར་ནུབ་ཀྱི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་དབར་ད་གཟོད་དེ་ཙམ་གྱི་འབྲེལ་བ་མེད་པར་སྣང་ལ། ལྷག་དོན་དུ་རྒྱའི་མཁས་པ་ཧྲེ་ཧྲའོ་ལགས་ཀྱི་དཔྱད་རྩོམ་ནང་གསལ་བ་ཇི་བཞིན། རྒྱའི་ཡིག་ཚང་“ཐང་ཡིག་རྙིང་མ་དང་། སུའེ་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས། ཐང་རྒྱལ་རབས་ཆེན་མོའི་ནུབ་ཡུལ་ཟིན་ཐོ། བྱང་ཕྱོགས་ལོ་རྒྱུས། ཤཱཀྱའི་རྣམ་བཤད། ལི་ཡུལ་ལོ་རྒྱུས།”30 སོགས་ཀྱི་ནང་དུ་བཀོད་པའི“苏毗”འདི་དག་ནི་ནང་དོན་གྱི་ཆ་ནས་ཁྱད་པར་འདུག  འདིའང་ཕྱིས་སུ་སུམ་པ་དང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་དབར་འབྲེལ་བ་ཡོད་མེད་ལ་བརྟག་སྐབས་མཁས་པ་མང་པོས་དོ་སྣང་བྱས་མེད་པ་དང་། ས་ཆའི་གནས་སྟངས་ཀྱི་ཕྱོགས་ནས་ཁྱད་པར་ཡོད་མེད་སོགས་མ་ལྟོས་པ་རེད་སྙམ། དེ་བཞིན་གུས་པས་གོང་དུ་དྲངས་པའི་སུམ་པ་ནི་ནུབ་ཆཱང་རིགས་ཡིན་ཚུལ་ནི་ཐང་ཡིག་གསར་མའི་ནང་དོན་དྲངས་ནས་ད་གཟོད་རྒྱའི་ཡིག་ཚང་ནང་གི“苏毗”དང“女国”“东女国”ལ་ཁྱད་པར་ཡོད་པར་སྨྲ་བའི་རྒྱུ་མཚན་དྲངས་པ་ལས། སུམ་པ་དེ་ནི་ནུབ་ཆཱང་གི་རིགས་ཡིན་པར་འདོད་པ་མིན་ཏེ། སུམ་པ་ནི་སྔར་རྒྱལ་ཕྲན་སིལ་མའི་སྐབས་ཀྱི་རྒྱལ་ཕྲན་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། རུས་རྒྱུད་སྟོང་ལས་མཆེད་པའི་བོད་རིགས་ཀྱི་མི་སྡེ་ཡིན་པ།  ཕྱིས་བོད་རྒྱལ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐུ་དུས་སུ་རུར་བཅད་ནས་སུམ་པའི་རུ་བཟོས་པ་སོགས་ནི་རང་ཅག་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ནང་ཁ་གསལ་གཏིང་གསལ་རེད། དེས་ན་ཁོ་བོས་བསམས་པར་སུམ་པ་དང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ། ཤར་ཕྱོགས་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ནི་ཕྱོགས་གང་ནས་བལྟས་ཀྱང་གཞི་གཅིག་མིན་པ་དང་། དེའི་ཐད་ལ་ང་ཚོས་ཁ་ཚོན་གཅོད་ཐུབ་པའི་གནས་ལུགས་བསྙོན་མེད་འདི་འདྲའང་མིན་འདུག་སྙམ། གང་ཡིན་ཞེ་ན་དེང་གི་སུམ་པའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་དཔྱད་མཁན་མང་ཆེ་བས་ད་གཟོད་སུམ་པ་ནི“苏毗”ཞེས་འབྲི་བ་དང་། རྒྱའི་ཡིག་ཚང་དུ་མའི་ནང“苏毗”ནི་བུད་མེད་ཀྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་ལུགས་སོགས་བརྗོད་ཡོད་རྐྱེན། དེ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བཞུར་རྒྱུན་རིང་མོའི་ཁྲོད་ང་ཚོས་ལུང་དང་རིགས་པ། དེ་བཞིན་གནའ་རྫས་སོགས་ལ་རྟེན་ནས་རིམ་པ་དང་རིམ་པ་བཞིན་གསལ་སྤྲོད་བྱེད་དགོས་པ་ཞིག་ཡིན་པ་ལས། གཅིག་ལྟ་གཅིག་བཟུང་གིས་སུམ་པ་དང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ། ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་གཅིག་ཏུ་སྨྲ་བ་འདི་འདྲ་ཡིན་མི་རུང་།

དེ་བཞིན་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་དུ་མས་སུམ་པ་དང་ཟིང་པོའི་དབར་ལ་འབྲེལ་བ་ཡོད་པར་བརྗོད་པ་དང་། ཟིང་པོ་རྗེ་ནི་སུམ་པའི་དཔོན་ཡིན་པར་བརྗོད་མཁན་དུ་མ་ཡོད། ལྷག་དོན་དུ་ཏུན་ཧོང་ནང་གི་ཡིག་རྙིང་དྲངས་ནས་སུམ་པ་དང་ཟིང་པོའི་བྱུང་བ་གཅིག་ཏུ་འདྲེས་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དཔྱད་རྩོམ་རེ་འགའ་སྤེལ་འདུག དེའི་སྐོར་ལ་སྤྱིར་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་བཞེད་པ་མི་མཐུན་པ་མེད་པ་དང་། སྔོན་ནས་ཟིང་པོ་དང་སུམ་པ་གཉིས་ནི་ཡུལ་ཐ་དད་ཡིན་པ་མི་འདོད་པ་མེད་སྙམ།  གུས་པ་ལྟ་བུ་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཤེས་རྟོགས་དེ་ཙམ་མེད་ཀྱང་སུམ་དང་ཟིང་པོ་ནི་ཡུལ་ཐ་དད་ཡིན་པ་ཤེས། དེའང་ཏུན་ཧོང་ལས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ཡིག་རྙིང་ནངཡུལ་ངས་པོའི་ཁྲ་སུམ་ན། རྗེ་དགུག་གྲི་འི་ཟིང་པོ་རྗེ། བློན་པོ་མགར་དང་གཉན་གཉིསཞེས་པ་དང་། ཡུལ་སུམ་ཡུལ་གྱི་ཡ་སུམ་ནའ། རྗེ་འབལ་ལྗི་མང་རུ་ཏི། བློན་པོ་རླང་དང་ཀམ་གཉིས31ཞེས་གསལ་པོར་བཀོད་ཡོད་པས།  རྒྱལ་ཕྲན་སིལ་མའི་དུས་སུ་ཟིང་པོ་ནི་ཡུལ་ངས་པོ་ཡིན་ཞིང་སུམ་པ་དང་ཁྱད་པར་ཡོད་པ་ཤེས། ཟིང་པོ་རྗེ་སྟག་སྐྱ་བོ་དང་ཁྲི་པང་སུམ་ནི་ང་ཚོས་ཤེས་གསལ་ལྟར་གཅིག་ནི་མཁར་ཉེན་ཀར་རྙིང་པར་བཞུགས་པ་དང་། གཅིག་ནི་མཁར་སྡུར་བའི་ཡུལ་སྣར་བཞུགས། དེ་གཉིས་ནི་དེང་སང་གི་ཆ་ནས་བརྗོད་ན་ལྷ་སའི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་འཕན་པོ་དང་། ལྷ་སའི་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་སྟོད་ལུང་ས་ཆ་རེད། བཙན་པོ་སྟག་རི་གཉན་གཟིགས་ཀྱི་སྐུ་དུས་སུ་རྗེ་བོ་འདི་གཉིས་ཀྱི་སྟོབས་ཤུགས་ནི་ཅུང་རྒྱས་པ་དང་། རིམ་བཞིན་བཙན་པོ་གནམ་རི་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐུ་དུས་སུ་བཙན་པོའི་སྲིད་དབང་གི་མངའ་འོག་ཏུ་ཚུད། དེའང་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ནངཀྱེ་ན་ནིང་ནི་གཞེ་ནིང་སྔ། ཆབ་ཆབ་ནི་ཕ་རོལ་ན། ཡར་ཆབ་ནི་ཕ་རོལ་ན། དགུ་གྲི་ནི་ཟིང་པོ་རྗེ། ཉ་ལས་ནི་ཁམ་དུ་དཀོང་་་་་པང་སུམ་ནི་འདྲོན་པོ་ཞིག་་་ཡུ་སྣ་འི་ནི་མཁར་པབ་ཆིང32ཞེས་བཀོད་པ་ལས། ཟིང་པོ་རྗེ་སྟག་སྐྱ་བོ་དང་ཁྲི་པང་སུམ་གཉིས་བཙན་པོའི་མངའ་ཞབས་སུ་ཇི་ལྟར་བཅུག་མིན་ཤིན་ཏུ་གསལ། གཞནདེང་ཕན་ཆད། ཟིང་པོ་རྗེ་རྒྱབ་དུ་མྱྀ་དོར་རེ།སྤུ་རྒྱལ་པང་དུ་མྱྀ་ལེན་རེ། བཙན་པོ་སྤུ་རྒྱལ་ལ་གློ་བ་འདྲྀང་རེ། མཐང་གྲང་རེ33ཞེས་པ་སོགས་ལས་ཧ་ཅང་གསལ། གོང་ལ་ལུང་དྲངས་པའི་མགུར་འདི་གཉིས་ཀྱི་ནང་དོན་གཙོ་བོ་ནི། ཡར་ཆབ་ཀྱི་ཕར་ཁ་དང་ཚུར་ཁ་ན་ཟིང་པོ་རྗེ་གཉིས་པོ་བཞུགས་ཡོད་པ་དང་། སྟག་སྐྱ་བོ་ནི་རྒྱལ་སྲིད་ཚུལ་བཞིན་མི་སྐྱོང་བས་བློན་པོ་གཉན་འཛི་ཟུང་གིས་ཟིང་པོ་རྗེ་ཁྲི་པང་སུམ་ལ་མགོ་བཏགས་ནས་སྟག་སྐྱ་བོའི་རྒྱལ་སྲིད་པང་སུམ་ལ་སྤྲད་པ། ཁྲི་པང་སུམ་གྱིས་རང་འཁོར་གྱི་བློན་པོ་ལ་མཐོང་ཆེན་མི་མཛད་རྐྱེན། མྱང་ཙེང་སྐུ་དང་དབས་དབྱི་ཚབ་གཉིས་ཡིད་མི་རངས་པར་གྱུར་ནས། བཙན་པོ་སྟག་རི་གཉན་གཟིགས་ལ་མགོ་བཏགས་ནས་ཟིང་པོ་རྗེའི་སྲིད་སྤུ་རྒྱལ་བཙན་པོས་མངའ་འོག་ཏུ་བཅུག་པའི་སྟ་གོན་མཛད། གཞན་དེ་ལས་ཁ་གསལ་བ་ནིམཁར་པྱིང་བ་སྟག་རྩེ་ན་ནི་རྒྱལ་སྟག་བུ་སྙ་གཟིགས་བཞུགས། ཉེན་ཀར་རྙིང་པ་ནི་ཟིང་པོ་རྗེ་སྟག་སྐྱ་བོ་མཆིས། སྤུར་བའི་ཡུ་སྣ་ན་ནི། ཟིང་པོ་རྗེ་ཁྲི་པངས་སུམ་མཆིས་་་འུང་ནས་འཛི་ཟུང་མ་རངས་སྟེ་་་ནག་པོ་འཁུས་ཏེ། སྐྱ་བོ་བསད་་འུང་གི་ཚིག་དེས་ཙེང་སྐུ་ཤིན་དུ་མ་རངས་སྟེ་ཡི་ཆད་དོའ་་་་འུང་ནས་མྱང་དབའས་གཉིས་ཀའ་ཡི་ཆད་དེ་་་ཆབ་ཆབ་ནི་ཕ་རོལ་ན་་་ལྷའི་ནི་སྲས་པོ་བཞུགས་་་་་སྒ་བདེན་གྱིས་ནི་བསྟད་དུ་དགའ་་་་་འུང་ནས། མྱང་དབའས་གཉིས་ཟིང་པོ་རྗེ་ལས་འཁུས་ཏེ། བཙན་པོ་སྤུ་རྒྱལ་ལ་གློ་བ་ཉེ་བར་བཟས་ནས། མནའ་མཐོའ་ཡང་ཆེར་བཆད་དོ་་་འུང་གི་རྗེས་ལ། ཟིང་པོ་རྗེ་ལོདྲ་མ་དྲངས་པར་རྒྱལ་སྟག་བུ་དགུང་དུ་གཤེགསོ34ཞེས་བཀོད་འདུག འདིའི་ནང་ཟིང་པོ་རྗེ་སྟག་སྐྱ་བོ་དང་ཁྲི་པང་སུམ་གྱི་མཁར་གང་དུ་ཡིན་མིན། བློན་གཉན་འཛི་ཟུང་ཡིད་མ་རངས་བ། མྱང་ཙེང་སྐུ་དང་དབའས་དབྱི་ཚབས་མ་རངས་ནས་ལྷའི་སྲས་པོར་མགོ་བཏགས་ཚུལ་སོགས་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་ངང་ནས་བྲིས་འདུག་པས། ད་གཟོད་སུམ་པ་ནི་ཟིང་པོ་མིན་པ་ཁ་གསལ་རེད་སྙམ། ལྷག་དོན་དུ་ཏུན་ཧོང་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆའི་ནང་བཙན་པོ་གནམ་རི་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐུ་དུས་སུཡུལ་ངས་པོ་ལས། འཕན་ཡུལ་དུ་མྱིང་སྤོས་སོཞེས་པ་ལས། སྔར་ཟིང་པོ་རྗེའི་ཡུལ་དེར་ཕྱིན་ཆད་སྤུ་རྒྱལ་བཙན་པོའི་མངའ་ཁོངས་ཡིན་སྐབས་འཕན་ཡུལ་ཞེས་མིང་བཏགས་ཡོད། ས་མིང་དེ་ནི་སུམ་པ་དང་ལོགས་སུ་དགར་བ་མ་ཟད། ཕྱིས་བཙན་པོ་སྲོང་བཙན་སྐུ་དུས་སུའང་རུ་སྡེར་བཅད་ནས་སུམ་པའི་རུ་ཞེས་བཟོས་པ་ལས། འཕན་ཡུལ་གྱི་མྱིང་སྤོས་ནས་སུམ་པའི་རུ་ཞེས་པའང་བཀོད་མེད།

དེས་ན་མང་པོས་སུམ་པ་དང་ཟིང་པོ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་འདོད་པ་ནི། ཁོ་བོས་བསམས་པར་ཏུན་ཧོང་བོད་ཀྱི་ཡིག་རྙིང་ཕབ་སྒྱུར་བྱེད་སྐབས་སྒྲ་འདོན་སྟངས་དབང་གིས་འདྲ་བ་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ནས་སྨོས་པ་རེད་སྙམ། དེའང་རྒྱའི་ཡིག་རིགས་ནང་སུམ་པ་ནི“孙波”དང“苏毗”ཟེར་བ། ཟིང་པོ་ནི“森波”ཞེས་འཁོད་འདུག་པས། ད་གཟོད་སུམ་པའི“孙波”དང་། ཟིང་པོའི“森波”གཉིས་སྒྲའི་དབང་གིས་གཅིག་ཏུ་ངོས་ཟིན་པ་མིན་ནམ། ཡང་ཕྱོགས་གཞན་གཅིག་ནས་ལྟོས་ན། རྒྱའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ནང་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ལ་ཤར་ནུབ་གཉིས་ཡོད་པ་དེ། ད་གཟོད་ཟིང་པོ་རྗེ་སྟག་སྐྱ་བོ་དང་ཁྲི་པང་སུམ་གཉིས་ལ་བཙན་དབང་གིས་སྦྱར་བ་མིན་ནམ་སྙམ། དེ་ནི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ལ་རྒྱལ་མོ་གཉིས་ཡོད་པ་དེ་ཟིང་པོ་རྗེ་གཉིས་པོར་སྦྱར་བའང་སྲིད། གང་ལྟར་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཡིན་རུང་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་ཡོད་པའི་ཟིང་པོ་ནི་སུམ་པ་མིན་པ་ཁོ་ཐག་ཡིན་ལ། སྟག་སྐྱ་བོ་དང་པང་སུམའང་སུམ་པའི་རྒྱལ་པོ་ཡིན་མི་སྲིད་པར་འདོད།

མཇུག་སྡོམ།

    སུམ་པ་ནི་དེང་རབས་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་མང་པོས་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་དང་བྱེད་མུས་ཡིན་པའི་དཔྱད་གཞི་ཞིག་རེད་ལ། དེ་ལ་གང་ལ་གང་འོས་ཀྱི་བཞེད་པ་མི་འདྲ་བ་མཆིས། ཁོ་བོར་མཚོན་ན་ད་ལོ་སློབ་ཆེན་གྱི་སྒོ་མོ་ལས་མཐར་ཕྱིན་པའི་ཤེས་དམན་གྱི་ཅོལ་ཆུང་ཞིག་ཡིན་པས། ཕྱོགས་གང་ཅིའི་ཐད་ནས་སུམ་པའི་སྐོར་ལ་ཞིབ་འཇུག་དང་དཔྱད་པ་མང་པོའི་བྱེད་པའི་སྤོབས་པ་མེད་ལ། བྱེད་པའི་ནུས་པའང་མ་མཆིས། ལྷག་དོན་དུ་རང་རྒྱུད་ལ་ལྟ་རྒྱ་དང་མཐོང་རྒྱ་ཆུང་བའི་ཁར། སྔོན་མ་སུམ་པའི་སྐོར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཤེས་བྱར་དེ་ཙམ་རྒྱུས་མངའ་མེད་པས། དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་ནང་དོན་མང་དག་ནི་ལུང་རིགས་དྲངས་ནས་ཁོ་བོའི་ལྟ་བ་བརྗོད་པ་ཙམ་ཡིན།  དཔྱད་རྩོམ་གྱི་ཁ་བྱང་ནི་དང་ཐོག་མ་དོན་ཚན་ཆུང་ངུ་ཞིག་བཟུང་ནས་དེར་དཔྱད་པར་འདོད་བྱུང་། འོན་ཀྱང་རིག་གནས་དང་ཆུ་ཚད་ཀྱི་མི་འདང་བའི་རྐྱེན། ད་གཟོད་ཁ་བྱང་ཆེན་མོ་འདི་འདྲ་ཞིག་བཀོད་ནས་ནང་དོན་ཆུང་ཆུང་རེ་གཉིས་ཤིག་བརྗོད་པ་ཡིན། དེས་ན་སུམ་པ་ནི་བཙན་པོ་གཉའ་ཁྲི་མ་བྱོན་གོང་ནས་བོད་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་ལ་འཚོ་ཞིང་གནས་པའི་རུས་ཚོ་ཞིག་ཡིན་ལ། དེས་ནི་བོད་ཀྱི་རུས་ཆེན་སྟོང་ལས་མཆེད་པའང་བསྙོན་མེད་རེད། དེ་ནས་རིམ་བཞིན་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཆུ་རྒྱུན་རིང་མོའི་ཁྲོད་སུམ་པ་དེ་སྤུ་རྒྱལ་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དང་འབྲེལ་བ་རབ་དང་རིམ་པ་བྱུང་ལ། ཁྲི་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐུ་དུས་སུ་སུམ་པའི་རུར་བཅད། དེ་བཞིན་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་དང་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་བུད་མེད་རྒྱལ་ཁབ་ནི་སུམ་པར་འདོད་པའི་ལྟ་བ་དེ། ཁོ་བོས་བསམ་པར་ལུང་དང་རིགས་པའི་རྒྱབ་རྟེན་མེད་པར་གང་བྱུང་དུ་ཁ་ཚོན་གཅོད་མི་ཐུབ་ལ། དེ་ནི་ཕྱིས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོས་རང་ནུས་ཡོད་རྒུས་ར་སྤྲོད་བྱེད་པའི་དཔྱད་གཞི་གལ་ཆེན་ཞིག་རེད་སྙམ། གཞན་ཟིང་པོ་འདིའང་གུས་པས་མཇུག་གི་དོན་ཚན་ནང་སྨོས་པ་ཇི་བཞིན། སུམ་པ་དང་གཞི་གཅིག་ལ་མི་འདོད་པ་ནི་ཁོ་ཐག་རེད། དཔྱད་རྩོམ་འདི་འབྲི་བའི་རིང་ལ་གུས་པར་མཐུན་རྐྱེན་སྦྱོར་མཁན་གྱི་ཀྲུང་དབྱང་མི་རིགས་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོའི་བོད་རིག་པ་ཞིབ་འཇུག་གླིང་གི་འབུམ་རམས་པ་གཅེན་པོ་ངག་དབང་དང་། ཤེས་རམས་ཞིབ་འཇུག་སློབ་མ་གཅེན་པོ་ངག་དབང་རྒྱ་མཚོ། གྲོགས་གཅེས་རྟ་མགྲིན་རྡོ་རྗེ། མཚོ་སྔོན་བོད་ཡིག་གསར་འགྱུར་གྱི་ལས་ཀ་གནང་མཁན་གྲོགས་ཀླུ་འབུམ་རྒྱ་མཚོ་བཅས་ལ་སྙིང་དབུས་ནས་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ་རྒྱུ་དང་ཆབས་ཅིག དཔྱད་རྩོམ་གྱི་ནང་དོན་ལ་གཞན་གྱི་ལྟ་བ་དྲངས་པ་དང་། སྔོན་བྱོན་མཁས་དབང་གི་བཞེད་པ་དྲངས་པ་སོགས་རྒྱུད་ནས་རང་ལྟ་གྲུབ་པར་བྱས་ཡོད་པས། དེ་ལ་ནོར་འཛོལ་དང་སྐྱོན་ཆ་མང་དག་ཞིག་ནི་མཆིས་ངེས། དེས་རྐྱེན་མཁྱེན་ལྡན་ཀུན་ནས་བསམ་འཆར་ལྷུག་པོར་འཚལ་བར་སྨོན། དགེའོ། །

དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ།

[1] དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ།  ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན  མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།  2006ལོ། 

[2] མཁས་པ་ལྡེའུ། ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང  བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།  1987ལོའི་ཟླ་6པ།

[3]རེབ་གོང་རྡོ་རྗེ་མཁར། བོད་ཀྱི་གནའ་རབས་ལོ་རྒྱུས ཀན་སུའུ་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2010ལོ།

[4]སྟག་ཚང་དཔལ་འབྱོར་བཟང་པོ།  རྒྱ་བོད་ཡིག་ཚང་ཆེན་མོ སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1985ལོ།

[5]ཏཱ་སི་ཏུ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་མཚན། རླངས་ཀྱི་པོ་ཏི་བསེ་རུཀྲུང་གོའི་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2013ལོ།

[6] བོད་མིང་དབང་རྒྱལ་དང་བསོད་ནམས་སྐྱིད། ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།  བོད་ཀྱི་ནང་བསྟན་དཔེ་ཚོགས་ལྟེ་གནས།

[7] རྒྱལ་མོ་འབྲུག་པ།  བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་གི་སུམ་པ་དང་སུམ་པའི་རྒྱལ་ཁམས་སྐོར་ལ་དཔྱད་པ ཡོང་ཁུངས་བོད་ལྗོངས་ཞིབ་འཇུག ཀྲུང་གོའི་བོད་ལྗོངས་དྲ་བ་ལས་དྲངས།

[8] དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས།  དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ  ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2018ལོ།

[9] ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་གསུང་འབུམ་བཞུགས་སོ  པོད་བཞི་པ་དང་པོད་ལྔ་པ། མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།  2015ལོ།

[10] མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་གསུང་རྩོམ་ཕྱོགས་སྒྲིག སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1988ལོར།

[11]ཐུབ་བསྟན་ཕུན་ཚོགས། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྤྱི་དོན་པད་མ་རཱ་གའི་ལྡེ་མིགབོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2011ལོ།

[12]石硕.女国是苏毗吗?论女国与苏毗之差异及女国及苏毗之缘起[J].西藏研究.2009(3)

[13]杨正刚.苏毗初探[J].中国藏学.1989(2)

[14]石硕.《旧唐书・东女国传》所记川西高原女国的史料篡乱及相关问题-任乃强先生《隋唐之女国》的再探讨[C].任乃强与康藏研究学术研讨会论文摘要.20098

[15]杨铭.敦煌、西域古藏文文献所见苏毗与吐蕃关系史事[J].西域研究.2011(3)

[16]力新加.古代“苏毗”研究[D].中央民族大学硕士论文(2013.中国知网(引)

[17]卓玛才让.吐蕃悉补野政权征服苏毗羊同吐谷浑历史概述[J].中国藏学.2012(3)



1 རྒྱལ་མོ་འབྲུག་པ།  བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་གི་སུམ་པ་དང་སུམ་པའི་རྒྱལ་ཁམས་སྐོར་ལ་དཔྱད་པ།  ཀྲུང་གོའི་བོད་ལྗོངས་དྲ་བ་ལས་དྲངས། མ་རྩོམ་བོད་ལྗོངས་ཞིབ་འཇུག་སྟེང་།

2 བོད་མིང་དབང་རྒྱལ་དང་བསོད་ནམས་སྐྱིད། ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཤ96  tbrcལས་དྲངས།

3 王尧.敦煌古藏文历史文书.青海民族学院印.19793  p75

4 ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་གསུམ་འབུམ་བཞུགས་སོ།  པོད་བཞི་པ།  མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2015ལོའི་ཟླ་བ1298

5 ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་གསུམ་འབུམ་བཞུགས་སོ།  པོད་བཞི་པ།  མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2015ལོའི་ཟླ་བ1299

6 བོད་མིང་དབང་རྒྱལ་དང་བསོད་ནམས་སྐྱིད། ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཤ22  tbrcལས་དྲངས།

7 བོད་མིང་དབང་རྒྱལ་དང་བསོད་ནམས་སྐྱིད། ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཤ24  tbrcལས་དྲངས།

8 མཁས་པ་ལྡེའུ། ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང་།  བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།  1987ལོའི་ཟླ་6པ།  259

9 དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ། ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2006ལོའི་ཟླ་1པོ།   101

10 མཁས་པ་ལྡེའུ།  ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང་།  བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།  1987ལོའི་ཟླ་6པ། ཤ259

11མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་གསུང་རྩོམ་ཕྱོགས་སྒྲིག སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1988ལོར།  51

12 དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས།  དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ།  ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2018ལོའི་ཟླ་བ་བཞི་པར་པར་ཐེངས་བརྒྱད་པ།  2069-2070

13 ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་གསུམ་འབུམ་བཞུགས་སོ།  པོད་བཞི་པ།  མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2015ལོའི་ཟླ་བ12206

14 རྒྱལ་མོ་འབྲུག་པ།  བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་གི་སུམ་པ་དང་སུམ་པའི་རྒྱལ་ཁམས་སྐོར་ལ་དཔྱད་པ། ཡོང་ཁུངས་བོད་ལྗོངས་ཞིབ་འཇུག ཀྲུང་གོའི་བོད་ལྗོངས་དྲ་བ་ལས་དྲངས།

15 ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་གསུམ་འབུམ་བཞུགས་སོ། པོད་བཞི་པ།  མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2015ལོའི་ཟླ་བ་12    36

16 ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་གསུང་འབུམ་བཞུགས་སོ། པོད་ལྔ་པ།  མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།   2015ལོ།  219

17 ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་གསུང་འབུམ་བཞུགས་སོ།  པོད་ལྔ་པ། མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།  2015ལོ།   220

18 ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་གསུང་འབུམ་བཞུགས་སོ།  པོད་ལྔ་པ། མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།  2015ལོ།   221

19 རྒྱལ་མོ་འབྲུག་པ།  བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་གི་སུམ་པ་དང་སུམ་པའི་རྒྱལ་ཁམས་སྐོར་ལ་དཔྱད་པ། ཡོང་ཁུངས་བོད་ལྗོངས་ཞིབ་འཇུག ཀྲུང་གོའི་བོད་ལྗོངས་དྲ་བ་ལས་དྲངས།

20 དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ།  ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན།  མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།  2006ལོ།  87

21 དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ།  ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན།  མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།  2006ལོ།  92

22 བོད་མིང་དབང་རྒྱལ་དང་བསོད་ནམས་སྐྱིད། ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཤ65-66  tbrcལས་དྲངས།

23 བོད་མིང་དབང་རྒྱལ་དང་བསོད་ནམས་སྐྱིད། ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཤ66  tbrcལས་དྲངས།

24 石硕.女国是苏毗吗?论女国与苏毗之差异及女国即苏毗之缘起.西藏研究.20096月(第三期)原文为:西边的女国则主要见于《隋书》和《北史女国传》的记载,其位置在“葱岭之南” 注:葱岭乃波斯语,今为帕米尔高原一带

25 石硕.《旧唐书东女国传》所记川西高原女国的史料篡乱及相关问题-任乃强先生《隋唐之女国》的再探讨.中国知网(引)原文为:《旧唐书・西南蛮传・东女国…….东与茂州、党项接,东南与雅州接,界隔罗女蛮及白狼夷。其境东西九日行,南北二十日行。有大小八十余城,其王所居名康延川,中有弱水南流,用牛皮为船以渡。户四万余众,胜兵万余人,散在山谷间。

26 འདིའི苏毗ནི་རྒྱའི་ཡིག་ཚང་ནང་བཀོད་པའི苏毗ལ་གོ་བ་ལས། གུས་པའི་ཁ་བྱང་ལ་བྲིས་པའི苏毗འདི་མིན།

27 20世纪40年代任乃强先生所撰的《隋唐之女国》

28 杨正刚先生所撰《苏毗初探》

29 《新唐书・西域传 苏毗,本西羌族,为吐蕃所并,号孙波…..东与多弥杰、西距鹘莽硖,户三万。注:鹘莽硖在《新唐书・地理志》里注释为唐蕃古道上之要冲,其地点在唐古拉山附近今青海杂多县索曲北源的上游

30 《旧唐书・东女国传 《隋书・女国传 玄奘《大唐西域记》《北史・女国传》《释迦方志》《于阗传》དཔེ་ཆ་འདི་དག་ཡིན་པ་དང་། གཞུང་དངོས་ཀྱི་ནང་དུ་བྲིས་པ་ནི་གུས་པ་སོ་སོས་ཡིག་སྒྱུར་བྱས་པ་ཡིན་པས། ནོར་འཛོལ་ཡོད་སྲིད།

31 བོད་མིང་དབང་རྒྱལ་དང་བསོད་ནམས་སྐྱིད། ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཤ95-96  tbrcལས་དྲངས།

32 བོད་མིང་དབང་རྒྱལ་དང་བསོད་ནམས་སྐྱིད། ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཤ59-60  tbrcལས་དྲངས།

33 བོད་མིང་དབང་རྒྱལ་དང་བསོད་ནམས་སྐྱིད། ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཤ54  tbrcལས་དྲངས།

34 བོད་མིང་དབང་རྒྱལ་དང་བསོད་ནམས་སྐྱིད། ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཤ50-53  tbrcལས་དྲངས།